Θ. Σοφός: «Αγρίμια» προς επανένταξη στον κοινωνικό βίο

Κάποιοι εκφράζουν αφοριστικές απόψεις για τον νόμο Παρασκευόπουλου, σαν να ήταν ο μόνος νόμος («του ποδαριού») για την αποσυμφόρηση των φυλακών, κάποιοι άλλοι δε εκφράζονται για τα δικαστικά Συμβούλια, με προφανή άγνοια ως προς τις αρμοδιότητες που τους έχει επιφορτίσει ο νομοθέτης, με την κοινωνία να παρακολουθεί αμήχανα την λειτουργία της Πολιτείας με πρόδηλη απορία ως προς το διαρκές δίλημμα

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής και Σωφρονιστικής Πολιτικής, κρατούνται την 1.1.2026 στις ελληνικές φυλακές 13.535 άτομα, ενώ την 1.1.2025 ήταν 11.484 άτομα (αύξηση 19%) με την προβλεπόμενη χωρητικότητα να ανέρχεται σε 10.763 άτομα. Η αύξηση δε του αριθμού των κρατουμένων αποδίδεται κυρίως στην αύξηση των καταδικαστικών αποφάσεων για αδικήματα μεταφοράς παρανόμως εισερχομένων προσώπων στην ελληνική επικράτεια, κλοπές, ληστρικές εκβιάσεις, διαρρήξεις, ληστείες, απάτες κ.ά. Οι παράλληλες διατάξεις αυστηροποίησης των προϋποθέσεων υφ’όρον απόλυσης και αναστολής εκτέλεσης των ποινών σε διάφορες και πολλές φορές ανομοιόμορφες διαβαθμίσεις καθιστούν προφανή τα αίτια αύξησης του αριθμού κρατουμένων.

Η διαφαινόμενη κυβερνητική βούληση σταδιακών αποφυλακίσεων με σκοπό, και πάλι, την αποσυμφόρηση των φυλακών, στοχεύει κυρίως σε ποινές μέχρι δύο ετών, περιπτώσεις υφ’όρον απόλυσης και αιτήματα κρατουμένων για άδεια παρακολούθησης μαθημάτων σε εκπαιδευτικά ιδρύματα. Τούτο προγραμματίζεται να υλοποιηθεί με ένα νέο ηλεκτρονικό σύστημα ηλεκτρονικού ελέγχου κινήσεων κρατουμένων, με δαπάνη της Πολιτείας, με ταυτόχρονη καταγραφή μέσω πομπώδες που θα φέρουν στο σώμα τους μετά την αποφυλάκισή τους.

Μια τέτοια μεταρρύθμιση μόνον θετικά μπορεί να αντιμετωπισθεί και μάλιστα θα πρέπει να εφαρμόζεται ο ηλεκτρονικός έλεγχος και σε ευρύτερο αριθμό και κατηγορίες εγκλημάτων και ποινών, καθώς η επίτευξη του επιδιωκόμενου αποτελέσματος θα έχει διττό χαρακτήρα: αφενός μεν θα αποσυμφορηθούν σωφρονιστικά καταστήματα με την τήρηση των διατάξεων του σωφρονιστικού
κώδικα και της ΕΣΔΑ για την προστασία των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αφετέρου θα είναι εφικτή η εκπλήρωση των προϋποθέσεων ομαλής και ήπιας επανένταξης του αποφυλακισθέντος με άμεση εποπτεία του κράτους. Εάν π.χ. η φυλακή Κομοτηνής έχει πληρότητα 210,4%, των νέων του Βόλου 246,2% και η φυλακή Τρίπολης 228,3%, καθίσταται σαφές ότι σε συνθήκες τέτοιας υπερπληρότητας όχι μόνον οι ανθρώπινες συνθήκες διαβίωσης δεν εξασφαλίζονται, αλλά αντιθέτως προετοιμάζονται «αγρίμια» προς επιστροφή στον κοινωνικό βίο, που μόνον ειρηνικός και ασφαλής δεν μπορεί να χαρακτηριστεί.

Εν προκειμένω απαιτείται ήπια και ψύχραιμη προσέγγιση, λαμβάνοντας υπόψη ότι η συμπεριφορά του αποφυλακισθέντος δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το εάν η υφ’όσον απόλυση αποφασίστηκε σε «σωστό» χρόνο με τον μαθηματικό υπολογισμό του Ποινικού Κώδικα, δηλ. εάν βγήκε νωρίτερα ή ακριβόχρονα, αλλά κυρίως και προεχόντως εάν διήλθε μιας ουσιαστικής εξέτασης που οδηγεί σε πρόγνωση, όχι απλά ασφαλή, αλλά ειδικά αιτιολογημένη, που του αποδίδει την ελευθερία νωρίτερα αλλά υπό όρο παρακολούθησης των κινήσεών του. Για παράδειγμα η απαγόρευση προσέγγισης της οικογένειας της δολοφονηθείσης είναι μια περίπτωση που προδίδει το ουσιαστικό νόημα και την αναγκαιότητα παρακολούθησης και καταγραφής των κινήσεων του αποφυλακισθέντος. Ελευθερία, πρόωρη αποφυλάκιση και επανένταξη μεν, υπό τους όρους μιας έντιμης συμφωνίας μεταξύ αποφυλακισθέντος και κοινωνίας/Πολιτείας.

Η Πολιτεία οφείλει να επανεξετάσει, περαιτέρω, τους όρους παροχής κοινωφελούς εργασίας με την ένταξή της στη νέα ψηφιακή εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Ο κρατούμενος σε πολλές περιπτώσεις εγκλημάτων, π.χ. οικονομικών ή φορολογικών κ.ά., μπορεί να προσφέρει με κοινωφελή εργασία, ή συμμετοχή του σε σπουδαστικά και εκπαιδευτικά προγράμματα, διατηρώντας ένα καθεστώς ελεύθερης ή ημιελεύθερης διαβίωσης, που διαμορφώνει και βελτιώνει την προσωπικότητά του, ενώ προσθέτει στο κοινωνικό σύνολο μια μορφή αποκατάστασης από το τελεσθέν έγκλημα.

Η διεύρυνση των προϋποθέσεων παροχής κοινωφελούς εργασίας μπορεί να επιτευχθεί και με ανάλογη τροποποίηση των όρων της ποινικής διαπραγμάτευσης, ώστε να δίνεται η δυνατότητα στον κατηγορούμενο που δεν αμφισβητεί την σε βάρος του κατηγορία, να προσφέρει κοινωφελή εργασία χωρίς τη χρονοβόρα ουσιαστική εξέταση και κρίση από ένα ποινικό δικαστήριο, το οποίο απλά επικυρώνει το συνταχθέν πρακτικό ποινικής διαπραγμάτευσης. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από την ελεύθερη διαπραγμάτευση που θα διεξάγει ο δικηγόρος του κατηγορουμένου με τον αρμόδιο εισαγγελέα.

Με αυτόν τον τρόπο είναι δυνατή η επιτάχυνση απονομής ουσιαστικής ποινικής Δικαιοσύνης, η αποσυμφόρηση των σωφρονιστικών ιδρυμάτων και η διασφάλιση των όρων θωράκισης και προστασίας της κοινωνικής ειρήνης, αλλά και της αποκατάστασης από το έγκλημα, όχι με όρους εκδίκησης αλλά μιας επαχθούς, και όχι χαριστικής, για τον δράστη, συμφωνίας με την κοινωνία και την πολιτεία.