Σταγόνες Ομήρου: Αἰδὼς Ἀργεῖοι

Ανάγνωση από τον Λάζαρο Μαύρο της σημερινής 13ης  «Σταγόνας Ομήρου» στην Πρώτη Εκπομπή  με τίτλο «Αἰδὼς Ἀργεῖοι» της δασκάλας Ελένης Σιούφτα. 

Κείμενο: 

Στην ομηρική μάχη, ένας πολεμιστής πέρα από την ικανότητα να χειρίζεται σωστά τον πολεμικό εξοπλισμό του  ,  χρειάζεται να έχει και ψυχική δύναμη για να μπορεί να αντεπεξέλθει στις αντιξοότητές της.

Το ψυχικό σθένος  του μαχητή κάποτε κλονίζεται ή και χάνεται ολότελα όταν ένας συμπολεμιστής πεθαίνει μπροστά στα μάτια του, όταν ένας τρομερός αντίπαλος σταθεί απέναντί του, όταν ο εχθρός κερδίζει έδαφος.  

Τον ρόλο

Άλλοτε με λόγια σκληρά, απαξιωτικά  κι άλλοτε με επαίνους , η εμψύχωση ενός πολεμιστή, δε γίνεται πάντα με τον ίδιο τρόπο γιατί πολύ απλά δεν είναι όλοι οι άνθρωποι ίδιοι, κάτι που το ξέρει καλά ο ψυχογνώστης  Όμηρος.

Με αυστηρό ύφος ο Μενέλαος υπενθυμίζει στους μαχητές ότι ο Δίας περιφρονεί τους δολερούς κι ότι τα τέρενα χρόα , τα ασθενικά τους σώματα, θα τα φάνε οι γύπες ,γύπες έδονται( Δ,237).

Οργισμένος ο Απόλλωνας, φωνάζει στους Τρώες να ξυπνήσουν και να μην υποχωρήσουν μπροστά τους Αχαιούς γιατί η σάρκα του εχθρού δεν είναι πέτρινη οὔ σφι λίθος χρὼς  αλλά ούτε και σιδερένια, οὐδὲ σίδηρος ( Δ,510).

Ο Ποσειδώνας, με τη μορφή του Κάλχαντα χρησιμοποιώντας θετική ενίσχυση αλλά και ξυπνώντας τον φόβο στους Αίαντες θα τους πει πως θα σώσουν τον λαό των Αχαιών « αν την ανδράγαθην ψυχήν τους δεν την παγώσει   ο φόβος» αφού αρχηγός των Τρώων είναι ο Έκτορας.

 Η εμψύχωση όμως θα φέρει  το ποθητό αποτέλεσμα αφού ο Αίαντας ο Τελαμώνιος θα δηλώσει:

«Όμοια κι εμέν᾽ ακράτητα τα χέρια μου την λόγχην

σφίγγουν, η ανδρειά μου εξύπνησεν, οι πόδες αποκάτω

εμπρός με σπρώχνουν, και ζητώ και μόνος ν᾽ αντικρίσω

τον Έκτορα στον πόλεμον, μ᾽ όσην ορμήν και αν έχει» (Ν, 77-80)

Όταν όμως ο κοσμοσείστης Ποσειδώνας θα πλησιάσει τον Τεύκρο και άλλους μαχητές  θα χρησιμοποιήσει διαφορετικό λεκτικό, σκληρό αυτή τη φορά,  για να τους ξυπνήσει την ανδρείαι:

«Αἰδὼς Ἀργεῖοι», θα τους πει,

«Εντροπή σας, άνδρες,του Άργους νέοι μαχηταί,

σ᾽ εσάς το θάρρος έχω, αν πολεμήσετ᾽ ανδρικά, να σώσετε τα πλοία,

αλλ᾽ αν δειλιάσετε και σεις, εφάν᾽ η μέρα πλέον

τούτη τον άκρον όλεθρον να πάθουμε απ᾽ τους Τρώας».(Ν, 95-98)

Τους κατηγορεί  για μεθημοσύνῃ, χαύνωσιν  τη μεταφράζει ο Πολυλάς,

καταλήγοντας, ο τρομερός θεός:

« καὶ νέμεσιν· δὴ γὰρ μέγα νεῖκος ὄρωρεν (Ν, 1210)» ας εντραπεί καθένας σας και τ᾽ όνειδος του κόσμου ας αισθανθεί.

«Πάνδαρε, πού το τόξο, πού τα φτερωτά σου βέλη,

η δόξα πού; Και ισόπαλον κανένα εδώ δεν έχεις,

ουδέ μες στην Λυκίαν σου δεν είναι ανώτερός σου», (Ε΄, 171-173)

θα ρωτήσει ο Αινείας τον Πάνδαρο και θα σχολιάσει ο Πλούταρχος στο βιβλίο του  Πώς αν τις διακρίνειε τον κόλακα του φίλου:

«Ο Αινείας υπενθυμίζει τις αρετές που έχει ο Πάνδαρος, τη δεξιοτεχνία του στη χρήση του τόξου με σκοπό να του ενεργοποιήσει την ανδρεία.

Όχι μόνον αποφεύγεται έτσι η τραχύτητα και ο προστακτικός χαρακτήρας της επιτίμησης, αλλά δημιουργείται πόθος μέσα στον άλλον που, με την υπενθύμιση των καλών , ντρέπεται για τα άσχημα στοιχεία του και γίνεται ο ίδιος παράδειγμα στον εαυτό του για το καλύτερο.»

Αἰδὼς Ἀργεῖοι (Θ, 228), θα πει με ψιλή φωνή κι ο Αγαμέμνονας, έπειτα από παρότρυνση της θεάς Ήρας,   θέλοντας να να εμψυχώσει τους Δαναούς.

«Αίσχος, Αργείοι θαυμαστοί στην όψιν, αλλ᾽ αχρείοι!

καταλήγοντας:

«Και τώρα άξιοι δεν είμασθεν δι᾽ έναν όλοι αντάμα,

τον Έκτορα, που ιδού φωτιά θα βάλει στα καράβια.» (Θ,234-235)

Το «αἰδὼς Ἀργεῖοι» που ακούγεται  τρεις φορές στην Ιλιάδα είναι φράση αποφθεγματική. Χρησιμοποιείται ως επίπληξη για συμπεριφορές αντίθετες προς την ηθική.

Ο Κώστας Βάρναλης έγραψε ένα ποίημα με αυτή την φράση ως τίτλο που το τραγούδησε ο Θωμάς Μπακαλάκος

«ΑΙΔΩΣ, ΑΡΓΕΙΟΙ…»

Με ζήλο στα σκολειά της προδοσίας

του σάπιου αιώνα σέπεται η γενιά!

Χαίρονται της σκλαβιάς την ξεγνοιασιά

και τρέμουν του λαού την παρουσία.

Κι αν στα βουνά κράξ’ η τρομπέτα:«Ανάστα!»

θα τρέξουν τον οχτρό να διπλαρώσουν,

να ξαναδέσουν τη φτωχιά πατρίδα,

κι όσοι απροσκύνητοι, όλους ντουφεκίδι.

Μακρυγιάννη, οι πληγές σου από τα βόλια

τρέχαν αίματα κι όμπυο ολοζωής,

μα τώρα διπλοτρέχουνε, Πατέρα,

της ψυχής σου οι πληγές από ντροπή.

Θλίψη βέβαια προκαλεί που είναι ακόμη επίκαιρος ο Βάρναλης και το «αἰδὼς Ἀργεῖοι» είναι ό,τι πιο κατάλληλο για  να ειπωθεί ως επίκριση σε αυτούς που «χαίρονται της σκλαβιάς την ξεγνοιασιά», κι υπάρχουν πολλών λογιών σκλαβιές σε τούτο τον δύσμοιρο τόπο...