Βιβλίο: Η σκιά του πατέρα

Michael Kimball

Ο μεγάλος Ρέι

Μετάφραση: Άκης Παπαντώνης

Εκδόσεις: Κίχλη

Σελ.: 240

Χιόνια πολλά λέν’ οι ζωντανοί.

Χρόνια Πολλά απαντούν οι πεθαμένοι.

Γιάννης Βαρβέρης

Με τον Αμερικανό συγγραφέα Μάικλ Κίμπαλ είχαμε μια πρώτη αξέχαστη αναγνωστική γνωριμία το 2010, όταν από τις εκδόσεις Οκτώ είχε κυκλοφορήσει το «Αγαπητοί όλοι», ένα πολύ ιδιαίτερο μυθιστόρημα – σε κομμάτια προς συναρμολόγηση – δομημένο με επιστολές, σημειώματα, ψυχιατρικές γνωματεύσεις, σκέψεις και αποσπάσματα συνομιλιών, που όλα μαζί συνέθεταν ένα ευρηματικό έργο μυθοπλασίας.

Άλλο

τόσο ευρηματικό και διακριτικά συναρπαστικό είναι και το δεύτερο μυθιστόρημα του Κίμπαλ, που μεταφράστηκε στη γλώσσα μας και πολύ πρόσφατα κυκλοφόρησε υπό τη φροντίδα των εκδόσεων Κίχλη και ήδη έχει προκαλέσει μεγάλη αίσθηση. Στην καρδιά του μυθιστορήματος «Ο μεγάλος Ρέι» βρίσκονται ερωτήματα και συλλογισμοί, όπως μέχρι ποιον βαθμό είμαστε προϊόντα των προγόνων μας και πόσο τραγικά καθορισμένα είναι τα προτερήματά μας, τα ελαττώματά μας, το πεπρωμένο μας και οι άρρηκτα συνδεδεμένες ζωές μας μαζί τους.

Με το «Ο μεγάλος Ρέι», ο Κίμπαλ καταθέτει ένα βαθιά συγκινητικό – χωρίς μελοδραματισμούς και συναισθηματικούς εκβιασμούς – έργο, ολοζώντανο και ρεαλιστικό, επικίνδυνα οικείο, μια συγκλονιστική μελέτη της περίπλοκης σχέσης ανάμεσα σε έναν γιο (τον αφηγητή) και τον πατέρα του (τον πρωταγωνιστή Ρέι) με την ιστορία της σχέσης των ιστοριών τους και των συνεπειών αυτού του δεσμού, με μια αφήγηση που μεταπηδά από το παρελθόν στο παρόν και αντίστροφα και τα κομμάτια της ενώνονται και σχηματίζουν μια υπόθεση τραγική κι ανθρώπινη, με τους ρόλους του θύτη και του θύματος να εναλλάσσονται στο ίδιο υπέρβαρο σώμα, στην ίδια αρρωστημένη ψυχή.

Αυτοβιογραφικών αποχρώσεων (ο Κίμπαλ αφιερώνει το βιβλίο στον νεκρό πατέρα του), άρτια δουλεμένο απ’ την αρχή ώς το τέλος, γραμμένο με γλώσσα λιτή, συγκρατημένη, σχεδόν σιωπηλή, απόκοσμα ήρεμη, με μαύρο χιούμορ και με ειλικρίνεια (που σε πολλά σημεία προκαλεί αμηχανία), «Ο μεγάλος Ρέι» αναμένεται να συγκινήσει και να ταράξει τον αναγνώστη.

Αρχές Φλεβάρη του 2005, ο αφηγητής – γιος Ντάνιελ / Ντάνι (μια μέρα μετά τα γενέθλιά του) πληροφορείται από την αδερφή του πως ο πατέρας τους πέθανε. Ακριβώς έτσι ξεκινά το μυθιστόρημα, με τον θάνατο του πατέρα. Κι έτσι ξεκινά και η αφήγηση, που στροβιλίζεται άναρχα μπρος – πίσω στον χρόνο (όπως άναρχα στροβιλίζεται, έτσι κι αλλιώς, η μνήμη) και ξεδιπλώνεται ανάμεσα σε γεγονότα, απομνημονεύματα και χρονολογίες που χάνονται συχνά στο κενό που γεννούν η θλίψη και το πένθος.

Ο Ντάνι, μέσω της εξιστόρησης, προσπαθεί να κατανοήσει όσα δεν μπόρεσε ποτέ να καταλάβει, να συγχωρέσει, να ξεκλειδώσει πόρτες ερμητικά κλειστές, να διαχειριστεί παλιά ανοιχτά τραύματα, ξετυλίγοντας το κουβάρι του βίου του πατέρα του Ρέι Χάρολντ Κάριερ. Ο γιόος περιγράφει τον πατέρα κι όσο περισσότερο τον περιγράφει (σε μια ύστατη προσπάθεια να τον κατανοήσει) τόσο περισσότερο περιγράφει (κατανοώντας) τον εαυτό του, τις ομοιότητες και τις διαφορές τους, το ελάχιστο φως μεταξύ τους και το μέγεθος της σκιάς του Ρέι, που πέφτει βαριά εδώ και χρόνια στην ύπαρξη και στην πορεία του γιου του.

Η αφήγηση χωρίζεται σε μικροπαραγράφους (πολλές εκ των οποίων θυμίζουν αφορισμούς) στα 29 κεφάλαια όπου συνυφαίνονται αντικρουόμενα συναισθήματα και μνήμες σκληρές. Ο Ντάνι είναι ο γιος του νεκρού Ρέι, είναι εκείνος που, ενώ μισούσε τον πατέρα του, την ίδια στιγμή διψούσε να κερδίσει τη συμπάθειά του. Είναι εκείνος που από παιδί αγαπούσε να μισεί αυτό που τα αγόρια αγαπούν να θαυμάζουν. Είναι εκείνος που μεγάλωσε χωρίς υγιές πατρικό πρότυπο (γι’ αυτό και δεν έκανε δικά του παιδιά), είναι / ήταν εκείνος που ντρεπόταν για τον πατέρα του, αλλά θα ήθελε ο πατέρας του να ήταν υπερήφανος γι’ αυτόν. Είναι / ήταν το παιδί που κατάπινε τους φόβους του αμάσητους, βιώνοντας λεκτική και σωματική βία.

Ο μεγάλο Ρέι είναι η μεγάλη Ακτίνα (Ray) που μεγαλώνει και μεγαλώνει ώσπου σπάει, εκρήγνυται, πεθαίνει, γίνεται στάχτη σε δοχείο. Ο Ντάνι κατασκευάζει με τις θύμησες και τις λέξεις του έναν χάρτη για να μπορεί να πλοηγηθεί στη ζωή του Ρέι. Οι αντιφάσεις αφθονούν καθώς παλεύει να βγάλει νόημα μέσα από μια δίνη μίσους, αγάπης, πίκρας, θλίψης και ανακούφισης. Πώς νιώθει ο γιος Ντάνι για τον άνθρωπο που τον μεγάλωσε και τον τρομοκράτησε όσο άλλος κανείς, που συνέβαλε στον ερχομό του στον κόσμο και έγινε το πιο ισχυρό σκοτάδι του; Ο Μάικλ Κίμπαλ μέσω του αφηγητή Ντάνι θέτει τα παραπάνω ερωτήματα χωρίς να δώσει απαντήσεις, γιατί δεν υπάρχουν πάντα απαντήσεις στα πάντα.

Όλα είναι εδώ σε σύντομα κοφτά κινηματογραφικά στιγμιότυπα: τα παιδικά χρόνια του μπαμπά Ρέι (σε συνδυασμό με τα παιδικά χρόνια του γιου Ντάνι), η στρατιωτική του θητεία, ο ιδιόρρυθμος τρόπος γνωριμίας με τη γυναίκα που έμελλε να γίνει σύζυγός του και μάνα των παιδιών του, τα τραύματά του, η καθημερινότητα. Και οι οικογενειακές στιγμές (σε θολό πλάνο), τα οικογενειακά τραπέζια υπό το καθεστώς του τρόμου και παλιών πληγών, οι εμμονές, οι εκρήξεις, όσα έμεναν κρυφά κι ανείπωτα κι άλυτα και προκάλεσαν εσωτερική μόλυνση, μια νοσηρή ομορφιά που επικάλυπτε τις δυσλειτουργίες και τις καταστροφικές αλληλεπιδράσεις. Σκηνές που σχηματίζουν μια θεματική σύνδεση απεικονίζοντας κυρίως τις συγκρούσεις πατέρα και γιου κι ό,τι τελικά διέλυσε την αδύναμη σχέση τους. Ο κάποτε ωραίος Ρέι έγινε ο «νεκρός» που ήταν «μπαμπάς», αν αφαιρεθεί το γράμμα e από τη μια λέξη (λογοπαίγνιο του συγγραφέα με τις λέξεις dead και dad), ήταν το τεράστιο λιοντάρι των σχεδόν 250 κιλών που κατέληξε σχεδόν τρία κιλά στάχτη. Γράμματα, φωτογραφίες, ανέκδοτα, εθισμοί, μια αλλόκοτα τρυφερή αγάπη ντυμένη με θυμό, μικρές ενοχές, βουβός πόνος και ανακούφιση, λανθάνουσες μνήμες και εικόνες, χωρισμοί του Πριν που διαμόρφωσαν το Μετά. Τα τραύματα του Ρέι μεταδίδονται στην οικογένειά του κι ο όγκος του προκαλεί απέχθεια, ντροπή, αποστροφή, δέος και φόβο.

Ο Ρέι έγινε ένα σώμα που πρόσθεσε πάνω του κι άλλα σώματα, έγινε νοσηρά παχύσαρκος. Εθισμένος με τον τζόγο και το φαγητό, δυστυχισμένος, άρρωστος, ένα τεράστιο ηττημένο λαβωμένο ζώο, που γέμιζε το απύθμενο κενό του με μεγάλες ποσότητες τροφής. Τραγική η ζωή του, τραγικός κι ο ίδιος, παράφορα σκληρός και σκληρά παράφορος, με μοναχικό και σπλαχνικό τέλος. Έφυγε παίρνοντας μαζί του όσα δεν είπε και φαντάσματα νεκρών που ήταν νεκροί πριν να γίνει νεκρός. Δεν αγαπήθηκε και δεν μπόρεσε να αγαπήσει, κακοποιήθηκε και κακοποίησε, μίσησε και μισήθηκε, διώχθηκε και – χρόνια μετά – βίωσε χωρισμό και εγκατάλειψη. Ένα γιγάντιο σώμα το σώμα του Ρέι σε πτώση προς την αυτοκαταστροφή.

Πατέρας – στάχτη και γιος σμίγουν για ένα ταξίδι στο Λας Βέγκας για έναν κοινό τελευταίο γύρο τζόγου και διατροφικών οργίων και οι σκηνές είναι συγκλονιστικές. Λίγες σελίδες πιο πίσω, όμως, κρύβεται μια ακόμα πιο συγκλονιστική σκηνή, όταν ο Ντάνι προβαίνει σε μια αποκάλυψη βγάζοντας απ’ τα έγκατα της μνήμης του αυτό που έτρεμε να θυμηθεί και το υψώνει στο φως του ήλιου για να το θάψει μετά ν’ αναπαυθεί κάτω απ’ το λυτρωτικό χώμα της γραφής.

Η αφήγηση του Ντάνι είναι οξυδερκής, μινιμαλιστική, απλή, δρα σαν διαλογισμός προς τον νεκρό πατέρα του. Με υπόγεια αιχμηρότητα και ποιητική ακρίβεια αποτυπώνει δύο προσωπικότητες χτισμένες με τραυματικά υλικά πάνω σε σαθρό έδαφος. Με μικρές πρόζες σαν φωτογραφικά ενσταντανέ φανερώνει ζωές διαλυμένες, πετώντας σε σκοτεινό ουρανό και πέφτοντας σε μαύρες χαράδρες. «Ο μεγάλος Ρέι», αυτό το αριστουργηματικό δείγμα της σύγχρονης αμερικανικής λογοτεχνίας – που είχε την τύχη να μεταφραστεί τρυφερά και εξαίρετα από τον Άκη Παπαντώνη – είναι μια σπουδαία μελέτη για την επικράτεια του πένθους, τη συγχώρεση, την πολυπλοκότητα των οικογενειακών και ανθρωπίνων δεσμών. Ένα ένα τα φώτα σβήνουν. Παράγραφο την παράγραφο. Ο μπαμπάς είναι νεκρός. Κι ο ήλιος λάμπει πάνω απ’ τη ζωή που εξακολουθεί να τρέχει.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Οκτώ αριστοτεχνικά διηγήματα

Βιβλίο: Η σιωπηλή γεωγραφία της απουσίας

Βιβλίο: Η καθημερινότητα του αυταρχισμού