Βασίλης Καραποστόλης

Πριν από δύο αιώνες, κάποιοι εξεγερμένοι ρομαντικοί προφήτευαν πως η ζωή των επερχόμενων γενεών θα ήταν άνετη μεν, τετριμμένη δε. Δεν έπεσαν έξω. Αλλά δεν ήταν δυνατόν να διανοηθούν πως η άνεση που θα ακολουθούσε και η κοινοτοπία που θα τη συνόδευε θα διαποτίζονταν από τόση ανησυχία. Η ζωή έγινε, πράγματι, ένα αδιάκοπο στριφογύρισμα γύρω από συνήθειες, συμβάσεις και φοβίες. Είναι χαρακτηριστικό του καιρού μας το πόσο κατακλύζεται το μυαλό των ανθρώπων από τις έγνοιες τού τι θα φέρει η επόμενη μέρα, τι μέτρα θα πρέπει να πάρουν για να το χειριστούν, το πώς να υπολογίσουν σωστά αυτά που ξέρουν πως υπολογίζονται δύσκολα. Όλος ο χρόνος γεμίζει από μετρήσεις και σταθμίσεις, με την προσδοκία ότι οι δυσάρεστες εκπλήξεις θα μειωθούν στο ελάχιστο. Κύρια μέριμνα του καθενός έγινε το πώς θα προφυλαχτεί από ζημιές και τραύματα.

Υπό τις συνθήκες αυτές, είναι δύσκολο να μιλήσουμε για ανθρώπινη θέληση. Όταν η θέληση συρρικνώνεται τόσο πολύ σε συνεχείς προφυλάξεις και για το παραμικρό, παύει ουσιαστικά να είναι αυτό που δηλώνει η λέξη: με τη θέληση αναγγέλλεται το ξεδίπλωμα της δράσης, και εδώ ο άνθρωπος δεν δρα, αντιδρά απλώς, εξαρτημένος απόλυτα απ’ αυτά που συμβαίνουν ή που φοβάται πως θα συμβούν. Φθάσαμε λοιπόν εκεί: Ο άνθρωπος να προσπαθεί να αμυνθεί απέναντι στη ζωή που του δόθηκε δωρεάν. Σε άλλες εποχές, αυτό θα το θεωρούσαν ύβρη ή κατάρα, στην εποχή μας όμως θεωρείται αναγκαίος όρος ώστε να μπορεί κανείς να παραμείνει, υποτίθεται, μέσα στο «παιχνίδι του κόσμου». Αλλά τι είδους παιχνίδι είναι αυτό όπου όλα μοιάζουν ήδη παιγμένα και όπου για τον μέσο παίκτη το να ποντάρει κάπου του φαίνεται σαν αυταπάτη που θα του κοστίσει πολύ; Ο μόνος τρόπος για να ξεφύγει από τη θέση αυτή θα ήταν να αντιτάξει τη θέλησή του απέναντι σε ό,τι την προκαθορίζει. Για να προβεί όμως σε μια τέτοια ενέργεια πρέπει να έχει «ψυχή», να θέλει να ενεργήσει με όλη του την ψυχή.

{jb_quote}Φθάσαμε λοιπόν εκεί: Ο άνθρωπος να προσπαθεί να αμυνθεί απέναντι στη ζωή που του δόθηκε δωρεάν.{/jb_quote}

Αν δεχτούμε, ακολουθώντας την αρχαιοελληνική αντίληψη, πως ψυχή είναι η δύναμη που κινεί την ανθρώπινη ύπαρξη και της δίνει κατεύθυνση, καθώς και μορφή, τότε εκείνο που παρατηρούμε σήμερα είναι πως η κίνηση αυτή αναστέλλεται. Πολύ λίγοι είναι εκείνοι που προσβλέπουν σε κάτι που βρίσκεται μακρύτερα απ’ όσο φτάνει το χέρι τους. Λείπουν τα σχέδια, γιατί λείπουν οι προσδοκίες. Είναι τόσο αβέβαιο το μέλλον, ώστε η πιο αυθόρμητη στάση είναι να προσκολληθεί κανείς στο παρόν, λες και έτσι, γραπωμένος πάνω στις στιγμές, θα ασφαλιζόταν απέναντι στη ροή των συμβάντων που παρασέρνει τα πάντα. Είναι η ψευδαίσθηση της αμεσότητας. Είναι η αίσθηση ακριβώς που καλλιεργείται σήμερα με πάμπολλους τρόπους και που εμποδίζει τη σκέψη και τα συναισθήματα των ανθρώπων να ξεφύγουν απ’ όσα λέγονται και διαχέονται και προβάλλονται γύρω τους. Αν παραμερίζονταν όλα αυτά, θα ακολουθούσε η πιο ριζική ανατροπή στα ισχύοντα. Θα επρόκειτο για τη χειραφέτηση της φαντασίας. Γιατί δεν υπάρχει σήμερα τίποτα πιο δεσμευμένο στις κρατούσες εντυπώσεις και αντιλήψεις από τη φαντασία. Η αιχμή της βιομηχανίας των εικόνων είναι στραμμένη σ’ αυτό το σημείο: την ενδιαφέρει να ελέγξει το τι εμφανίζεται στις συνειδήσεις ως πραγματικό και με τι θα μπορούσε να αντικατασταθεί. Ό,τι πάει να σχηματιστεί στον ανθρώπινο νου ως παράσταση προκαταλαμβάνεται. Σε μια ονειροπόληση δίνεται στα γρήγορα ένα περιεχόμενο. Σε μια επιθυμία για ένα ταξίδι αναψυχής δίνεται αμέσως ένα εισιτήριο μαζί με ένα πρόγραμμα περιηγήσεων. Σε μια ερωτική γνωριμία παρέχεται αυτομάτως και ένα σκηνικό μέσα στο οποίο θα αποκτήσει τη λάμψη της. Τα πάντα μπορούν να λάμψουν, αρκεί ο φωτισμός να μην έρθει από μέσα, αλλά απ’ έξω. Θεωρείται πως η ψυχή πρέπει να περιμένει το σύνθημα που θα της δώσουν για να αρχίσει να δουλεύει. Εννοώντας την όμως έτσι, σαν μοτέρ σε αναμονή δηλαδή, την καταργούν. Το να φαντάζεται κάποιος το οτιδήποτε καθ’ υπαγόρευσιν είναι συνώνυμο με το να δέχεται να τον υπνωτίσουν με την ελπίδα ότι, ακόμη και έτσι, κάτι τουλάχιστον θα νιώσει, κάτι θα σκιρτήσει για λίγο μέσα του. Από τον φόβο ότι θα φθάσουν σύντομα να μη νιώθουν τίποτα το διεγερτικό μέσα στην πραγματικότητα, μπορεί να οδηγηθούν οι άνθρωποι να δεχτούν να τους ταΐζουν με πλαστές συγκινήσεις, να φαντάζονται πως είναι ερωτευμένοι, ή συνεπείς, ή ειλικρινείς, ή αρκετά θαρραλέοι για να ορθώνουν το ανάστημά τους, αν χρειαστεί.

Για να μη φυλακιστούμε λοιπόν σε τέτοιες ψευδαισθήσεις, δεν μένει άλλο από το να βάλουμε όσο μπορούμε μέσα στη φαντασία μας τη δική μας σφραγίδα. Ο καθένας και οι επιθυμίες του, μαζί όμως και το λογικό του, που δεν θα τις αφήνει να τρέχουν σαν ξετρελαμένες από δω κι από κει. Το ζήτημα δεν είναι να ξεφύγουμε από την πραγματικότητα σαν δραπέτες και με τον προσωπικό μας τρόπο. Εκείνο που χρειάζεται είναι, αφού βγούμε νοερά για λίγο από τον κόσμο, να επιστρέψουμε με διάθεση παρεμβατική. Άλλοι τότε θα πασχίσουν να επιφέρουν περιορισμένες αλλαγές στον κόσμο και άλλοι πιο ριζικές. Το βέβαιο είναι ότι για να συλλάβει και να εργαστεί ο σύγχρονος άνθρωπος γι’ αυτές τις αλλαγές, πρέπει να απομακρυνθεί από την ιδέα ότι ζει για να διαχειρίζεται όσα του τυχαίνουν. Σε εποχές παλαιότερες, πιο στερημένες από υλικά αγαθά, οι άνθρωποι, καθώς δούλευαν, ύψωναν πότε πότε το κεφάλι τους και κοιτούσαν μακριά προς έναν ορίζοντα που ένιωθαν πως δεν θα κλεινόταν σε μια εικόνα φτιαγμένη από τις βουλές κάποιων άλλων. Ήταν ένα μέλλον ανοικτό, προς διεκδίκηση. Σήμερα πόσο ικανοί είμαστε να ανταποκριθούμε σ’ αυτήν την πρόκληση; Και ποια περιθώρια υπάρχουν, ώστε ανάμεσα στα ορατά πράγματα να εισδύσει και μια αόρατη δύναμη που θα την καλέσουμε να έλθει ως αρωγός μας;

Το βιβλίο που έγραψα έχει ως κεντρικό στόχο του να απαντήσει σ’ αυτό το ερώτημα.

Η ανάγκη της εμψύχωσης
Βασίλης Καραποστόλης
Εκδόσεις Πατάκη
224 σελ.
ISBN 978-618-07-1665-8
Τιμή €12,70