Terry Eagleton: «Ρεαλισμός»

Ο Τέρι Ίγκλετον είναι διακεκριμένος καθηγητής Αγγλικής Λογοτεχνίας, απόφοιτος και διδάκτωρ του Κέμπριτζ, ενδιαφέρεται για την ιστορία και τη λογοτεχνία της βικτοριανής περιόδου, την αγγλική λογοτεχνία του 20ού αιώνα, τη θεωρία της λογοτεχνίας και την πολιτισμική θεωρία. Έχει διδάξει στα πανεπιστήμια της Οξφόρδης και του Μάντσεστερ κι έχει γράψει 50 βιβλία, στα οποία εκτός από θέματα λογοτεχνίας έχει ασχοληθεί με την πολιτική, ηθική ιδεολογία και θρησκεία. Από τις Εκδόσεις Πεδίο κυκλοφορούν τα βιβλία του: Ιδεολογία: Μια εισαγωγή (μτφρ. Μελέτης Λάμπρου, 2019), Χιούμορ (μτφρ. Γιώργος Μπαρουξής, 2021), Πώς να διαβάζουμε λογοτεχνία (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, 2023) και Περί κακού (μτφρ. Γιώργος Μαραγκός, 2024).

Το βιβλίο του Ρεαλισμός: Αντικατοπτρισμοί του πραγματικού στη λογοτεχνία, σε μετάφραση Γιώργου Μαραγκού, περιέχει πέντε κεφάλαια, Σημειώσεις και Ευρετήριο. Ο συγγραφέας εξετάζει τον ρεαλισμό μόνο στη λογοτεχνία, αν και αρκετά από αυτά που γράφει ισχύουν και γενικότερα. Ρεαλισμός λοιπόν είναι να βλέπει κανείς τα πράγμα όπως είναι, να μην επηρεάζεται από τον περίγυρο, να αποδέχεται στωικά την κατάσταση, πράγμα που σημαίνει πως εξισώνει τη φιλοσοφία με τον στωικισμό, και εν τέλει «να στέκεται κάποιος με σταυρωμένα χέρια». Ο ρεαλιστής δηλαδή αναγνωρίζει τα όριά του και είναι αντίθετος του φαντασιόπληκτου και ιδεαλιστή.

Για να αναπτύξει τα επιχειρήματά του δανείζεται έργα από τη λογοτεχνία. Συγκεκριμένα, αρχίζει με την Τζορτζ Έλιοτ και το έργο της Adam Bede, οι άνθρωποι είναι όπως είναι και πρέπει να τους αποδεχτεί κανείς με συγκατάβαση, να τους αγαπά και να τους λυπάται. Ο ρεαλιστής όμως υποστηρίζει το αντίθετο. Οι άνθρωποι πρέπει να αξιοποιήσουν δυνάμεις που έχουν μέσα τους και να μεταμορφωθούν. Ωστόσο, οι εξεγερμένοι φοιτητές στο Παρίσι τον Μάη του 1968 είχαν σαν σύνθημα το: «Soyez realiste: demandez l’imposible» (Να είστε ρεαλιστές: να ζητάτε το αδύνατο).

Στην εποχή του Διαφωτισμού το να είναι κανείς λογικός οδηγεί στον αποκεφαλισμό του βασιλιά. Ορθολογιστικός και ρεαλιστικός μπορεί καμιά φορά, λέει ο Ίγκλετον, να είναι συνώνυμα…

Πραγματικό είναι το πρωτόνιο, το ρίγος στη ράχη, η Ανάσταση του Χριστού, η Μάχη στο Αούστερλιτς, όμως κανείς δεν μπορεί όλα αυτά να τα αναπαραστήσει παρά μόνο με λέξεις. Η πραγματική ζωή είναι γεμάτη γκροτέσκα περιστατικά, όπως το ότι ο Κίσιγκερ που «είχε βομβαρδίσει παράνομα την Καμπότζη» τιμήθηκε με Νόμπελ Ειρήνης. Επίσης, το γεγονός ότι «οι ιθύνοντες του παγκόσμιου ποδοσφαίρου είναι εδώ και δεκαετίες διεφθαρμένοι ως το κόκαλο». Άλλωστε, οι εποχές αλλάζουν όπως και οι απόψεις και οι άνθρωποι. Οι μεταμοντερνιστές υποστηρίζουν πως «κάθε γνώση εξαρτάται από το πλαίσιο και την Ιστορία».

Ο Ίγκλετον υποστηρίζει ότι τα λογοτεχνικά έργα είναι καθρέφτες μιας εποχής και κοινωνίας, μας δείχνουν αλλά και μας κρύβουν πολλά. «Η τέχνη είναι ελεύθερη μόνο όταν δεν υποδουλώνεται σε κόσμους πέρα από αυτή την ίδια».

Το θέμα έχει πολλές αντανακλάσεις. Ας πούμε ότι η Τρικυμία του Σαίξπηρ και ως προς το περιεχόμενο και ως προς τη γλώσσα είναι μη ρεαλιστικό έργο. Ο αποχαιρετισμός στα όπλα είναι έργο μυθοπλασίας. Ωστόσο, και τα δύο αυτά έργα είναι ρεαλιστικά και με τις δύο έννοιες. Γενικά ο ρεαλισμός είναι ζήτημα αληθοφάνειας.

{jb_quote}Τα λογοτεχνικά έργα είναι καθρέφτες μιας εποχής και κοινωνίας, μας δείχνουν αλλά και μας κρύβουν πολλά.{/jb_quote}

Ο Ρολάν Μπαρτ θεωρεί πως ο μύθος ή η ιδεολογία κάνει τα πράγματα να φαίνονται πιο αθώα απ’ ό,τι είναι στην πραγματικότητα. Η ρεαλιστική γραφή κάθε άλλο παρά ουδέτερη είναι, γεμάτη από τα πιο εξόφθαλμα σημάδια της κατασκευής της. Υπάρχουν συγγραφείς που είναι αντιρεαλιστές στην τέχνη και ριζοσπαστικοί στην πολιτική τους, όπως ο Μπέρτολτ Μπρεχτ ή η Βιρτζίνια Γουλφ, και άλλοι, όπως ο Έζρα Πάουντ, ο Μπόρχες, ο Ναμπόκοφ, που είναι αντιρεαλιστές στη ζωή αλλά συντηρητικοί στην πολιτική.

Ο ρεαλιστικός συγγραφέας «διαπιστώνει πολύ γρήγορα ότι διεξάγεται πάντα μια μάχη ανάμεσα στις απαιτήσεις της λογοτεχνικής μορφής και του ευλογοφανούς περιεχομένου». Η Τζέιν Έιρ θα παντρευτεί τον Ρότσεστερ, αλλά το μυθιστόρημα θα πρέπει πρώτα να σκοτώσει την πρώτη σύζυγό του. Αυτό είναι ένα ευτυχισμένο τέλος. Ο Ναμπόκοφ όμως δεν θέλει ένα τέτοιο τέλος, γιατί «ο ρεαλισμός πρέπει να είναι ζοφερός, αφού έτσι είναι ο κόσμος». Ο Μαξ Βέμπερ υποστηρίζει ότι ο το ρεαλιστικό μυθιστόρημα δείχνει την απομάγευση του κόσμου. Ωστόσο, ο μύθος, το παραμύθι, η μαγεία και το υπερφυσικό δεν εξαφανίζονται έτσι απλά.

Ένα άλλο στοιχείο που θίγει ο Ίγκλετον είναι η καταγωγή του συγγραφέα, ο οποίος μπορεί να συλλάβει την ιδέα ενός ήρωα που ζει μέσα σε πολύ δυσμενείς συνθήκες, όπως φτώχεια, ανεργία, συγκρούσεις εργατικών σωματείων και πολλά άλλα. Ο Χάρντι αφήνει πίσω του τον ρεαλισμό και «καταφεύγει στο βουκολικό δράμα». Ο τόπος είναι τόπος εργασίας, αλλά η Τζέιν Όστεν βλέπει ένα κομμάτι γης, όπου κανείς δεν εργάζεται εκεί και η γη είναι τόπος για περισυλλογή. Ο Χάρντι όμως βλέπει μέσα από τους εργαζόμενους στη γη την ανάπτυξη του καπιταλισμού, τους γαιοκτήμονες και τους μισθωτούς ακτήμονες εργάτες, τεχνίτες, εμπόρους, δασκάλους, μια τάξη στην οποία ανήκε και ο ίδιος, και φυσικά και οι ήρωές του. Ο συγγραφέας βρίσκει τον ρεαλισμό του Χάρντι «νοθευμένο» με παραδοσιακές λογοτεχνικές φόρμες και προσβλέπει σε ένα μέλλον που δεν έχει ακόμα περιγράψει.

Κατά τη βικτοριανή εποχή, η λογοτεχνία έπρεπε να διαπαιδαγωγεί και να ψυχαγωγεί. Η ζοφερότητα θεωρούνταν ιδεολογικά επικίνδυνη, αφού η δυσαρέσκεια φέρνει απείθεια και τάση για εξέγερση, όπως και η αθεΐα. Ο Χάρντι και η Τζορτζ Έλιοτ είναι οι πρώτοι σπουδαίοι μυθιστοριογράφοι που τόλμησαν να δηλώσουν με θάρρος ότι είναι άθεοι. Η σεξουαλικότητα, που δείχνει κυρίως υποταγή, είναι κατακριτέα, γιατί «είναι δύσκολο για μια γυναίκα να προσδιορίσει τα συναισθήματά της σε μια γλώσσα που φτιάχτηκε κυρίως από άντρες για να εκφράζουν τα δικά τους». Όμως έχει αρχίσει η εμφάνιση του φεμινιστικού κινήματος και τα πράγματα αλλάζουν.

Ο συγγραφέας αφιερώνει μεγάλο κεφάλαιο στον Γκέοργκ Λούκατς, κομμουνιστή του οποίου η θεωρία για τον λογοτεχνικό ρεαλισμό οφείλει πολλά στον Χέγκελ, κάτι που δεν άρεσε σε πολλούς υλιστές συναδέλφους του. Στον Σαίξπηρ και στον Μπαλζάκ ο Λούκατς έβρισκε τον συνδυασμό του τυπικού με το ατομικό. Ο ρεαλισμός δεν είναι ζήτημα τεχνικής, αλλά τρόπος που θα ήθελε να αναπαρίσταται ο κόσμος, όπως το βλέπουμε στον Σταντάλ και τον Τόμας Μαν. Με τον μοντερνισμό, η λογοτεχνία «απέκτησε νοσηρή εμμονή με το αποκλίνον και ψυχοπαθές».

Ο Τέρι Ίγκλετον κλείνει το εξαιρετικό βιβλίο του με την ευχή ο ρεαλισμός –μυθοπλασία, ντοκιμαντέρ, ρεπορτάζ– «να μας προσφέρει έναν γνωσιακό χάρτη και να το κάνει με πιο ευχάριστο τρόπο απ’ ό,τι οι περισσότερες άλλες μορφές παγκόσμιας γνώσης».

Εξώφυλλο «ρεαλιστικό» και μετάφραση ευχάριστη στον αναγνώστη.

Ρεαλισμός
Αντικατοπτρισμοί του πραγματικού στη λογοτεχνία
Terry Eagleton
μετάφραση: Γιώργος Μαραγκός
Πεδίο
224 σελ.
ISBN 978-618-249-024-2
Τιμή €15,90