Πάνος Βαλαβάνης: «Γεννημένοι ολυμπιονίκες»

Το βιβλίο Γεννημένοι ολυμπιονίκες είναι το τελευταίο έργο του γνωστού αρχαιολόγου Πάνου Βαλαβάνη, που έφυγε από τη ζωή τον Μάιο του 2025. Ομότιμος καθηγητής της Αρχαιολογίας στο ΕΚΠΑ, δημοσίευσε πολλά επιστημονικά βιβλία και άρθρα για την αρχαιότητα. Ωστόσο, του άρεσε ιδιαιτέρως να εξιστορεί το παρελθόν με τρόπο κατανοητό για τους μαθητές και το ευρύ κοινό. Πίστευε ότι η Αρχαιολογία δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στους ειδικούς, αλλά να παρουσιάζεται με τέτοιον τρόπο ώστε να την κατανοήσει και να την απολαύσει το ευρύ κοινό. Έγραψε 25 βιβλία με ιστορίες για αρχαία αγγεία και ναούς, για τα μνημεία της Αθήνας, της Ολυμπίας και των Δελφών, για τους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες, για τη δουλειά του αρχαιολόγου, οδηγούς αρχαιολογικών χώρων και μουσείων κ.ά., τα οποία έχουν μεταφραστεί σε ξένες γλώσσες. Γι’ αυτό του το έργο βραβεύτηκε το 2023 από την Ακαδημία Αθηνών με το βραβείο του Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη.

Στο βιβλίο Γεννημένοι ολυμπιονίκες, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πρώτη ύλη, αφηγείται την ιστορία μιας αθλητικής οικογένειας από τη Ρόδο, του Διαγόρα, η οποία υπήρξε η πιο επιτυχημένη «δυναστεία» αθλητών στην αρχαία Ελλάδα, που γέμιζε τα στάδια με αφορμή τις μεγάλες νίκες των μελών της στην πυγμαχία, στην πάλη και στο παγκράτιο. Ο αθλητισμός όμως δεν διαμόρφωνε μόνο κορμιά. Γι’ αυτό και στο βιβλίο, πέρα από τα ιστορικά γεγονότα, ο συγγραφέας αναδεικνύει τη λειτουργία του αθλητισμού και ως κοινωνικού ιδεώδους. Αναδεικνύει το γεγονός ότι στην αρχαιότητα η αθλητική παιδεία ήταν μέρος της αγωγής των πολιτών.

Περιγράφει μια κοινωνία μπολιασμένη με τις έννοιες της άμιλλας και της δόξας. Μέσα από αυτό το πρίσμα, ο αθλητισμός παρουσιάζεται ως το μέσο που γεννά σπουδαίες προσωπικότητες, όχι μόνο στα στάδια αλλά και στην πολιτική και την ηγεσία. Εξάλλου, η επιτυχία στους Ολυμπιακούς Αγώνες υπερέβαινε την ατομική διάσταση· ήταν τρόπος δημόσιας προβολής της πόλης-κράτους από όπου ο αθλητής προερχόταν.

Ολυμπία, 79η Ολυμπιάδα, καλοκαίρι του 464 π.Χ. Ημέρα τέταρτη, νωρίς το απόγευμα… Έτσι ξεκινά την αφήγηση ο Βαλαβάνης και οι αναγνώστες βρίσκονται μέσα στο στάδιο, ακούγοντας τις ιαχές του πλήθους, που επευφημεί κάθε φορά που ο κήρυκας καλεί έναν αθλητή. «Διαγόρας Δαμαγήτου Ρόδιοοος» φωνάζει ο κήρυκας και ο γίγαντας της πυγμαχίας, που έμεινε στην ιστορία για το ήθος του και τη νίκη του στους Ολυμπιακούς Αγώνες, μπαίνει στο στάδιο.

Ακολουθώντας γραμμική αφήγηση, η ιστορία επεκτείνεται στους τρεις γιους του (Δαμάγητο, Ακουσίλαο, Δωριέα) και στους δύο εγγονούς του (Πεισίροδο και Ευκλή), οι οποίοι αναδείχθηκαν επίσης ολυμπιονίκες. Περιγράφει με μοναδικό τρόπο τη συγκλονιστική σκηνή, όπου οι γιοι του, αφού νίκησαν, σήκωσαν τον γέροντα πατέρα τους στους ώμους τους και τον περιέφεραν στο στάδιο, ενώ το πλήθος φώναζε το περίφημο: «Κάτθανε, Διαγόρα, οὐκ εἰς Ὄλυμπον ἀναβήσῃ» («Πέθανε τώρα, Διαγόρα, γιατί δεν μπορείς να ανέβεις και στον Όλυμπο» – έχεις αγγίξει την απόλυτη ευτυχία). Αφιερώνει, μάλιστα, και ένα κεφάλαιο στην Καλλιπάτειρα, κόρη του Διαγόρα και μητέρα ολυμπιονίκη, που έγινε γνωστή γιατί για να πανηγυρίσει τη νίκη του γιου της, παραβίασε τον κανόνα που απαγόρευε στις γυναίκες να μπαίνουν στο στάδιο.

{jb_quote}Η προπόνηση και ο αγώνας καλλιεργούσαν αρετές όπως η πειθαρχία, η υπομονή, η αντοχή, προετοιμάζοντας το άτομο να προσφέρει στην κοινωνία.{/jb_quote}

Στο βιβλίο, που χωρίζεται σε τέσσερα κεφάλαια, οι αναγνώστες διαβάζουν όχι μόνο τα αθλητικά κατορθώματα της οικογένειας των Διαγορίδων. Ο συγγραφέας εντάσσει την αφήγηση στο πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής, έτσι ώστε γίνεται κατανοητό στους αναγνώστες πώς μια κοινωνία καλλιέργησε όχι μόνο σπουδαίους αθλητές, αλλά και ηγετικές προσωπικότητες που επηρέασαν την πολιτική ζωή και τον πολιτισμό, αφού ο Δωριεύς μετά τη νίκη του στην 89η Ολυμπιάδα, το 424 π.Χ., αποφάσισε «να αφήσει τους στίβους του αθλητισμού για να ασχοληθεί με τους στίβους της πολιτικής». Ταυτόχρονα, όμως, δίνει έμφαση και στη συμβολή της αθλητικής παιδείας, αφού παρουσιάζεται η διαδικασία διαμόρφωσης χαρακτήρων μέσα από τον αθλητισμό και καταδεικνύεται πώς η σωματική άσκηση συνέβαλλε στη συγκρότηση προσωπικοτήτων που οραματίστηκαν το μεγαλείο του ελληνικού κόσμου.

Το ιδεώδες του «ευ αγωνίζεσθαι», που αποτελεί θεμελιώδη αρχή για κάθε αθλητική δραστηριότητα, υπογραμμίζοντας ότι η μεγαλύτερη νίκη είναι η διατήρηση της αθλητικής ηθικής, τονίζεται ποικιλότροπα στο βιβλίο. Προβάλλεται η σημασία του ήθους και του σεβασμού προς τον αντίπαλο. Η αξία της νίκης συνδέεται άρρηκτα με την ευγένεια της ψυχής και την πειθαρχία. Οι μικροί αναγνώστες κατανοούν πως η φήμη του Διαγόρα δεν προήλθε μόνο από τη δύναμη, αλλά από το γεγονός ότι τηρούσε αυστηρά τους ηθικούς κανόνες του αθλήματος, από το γεγονός ότι αγωνιζόταν «ορθομαχώντας», δηλαδή τίμια, χωρίς δόλο ή αντικανονικά χτυπήματα. Ταυτόχρονα, είναι ξεκάθαρο πως η ποιότητα της νίκης (το πώς νικάς) στην αρχαιότητα ήταν εξίσου σημαντική με τη νίκη την ίδια. Και μάλιστα, η γενικότερη στάση ζωής που ήταν απότοκο του «ευ αγωνίζεσθαι» επεκτεινόταν και πέρα από τον στίβο: αποτυπώθηκε στην ικανότητα του αθλητή να παραμένει σεμνός και να τιμά τις ρίζες του την ώρα του θριάμβου (όπως έκαναν οι γιοι του Διαγόρα) ή στην αντίληψη πως ο καλός αθλητής έπρεπε να είναι και «καλός καγαθός» πολίτης. Η προπόνηση και ο αγώνας καλλιεργούσαν αρετές όπως η πειθαρχία, η υπομονή, η αντοχή, προετοιμάζοντας το άτομο να προσφέρει στην κοινωνία.

Στο βιβλίο, με επιστημονική ακρίβεια και αφηγηματική καθαρότητα, συνδυάζεται η απόλαυση της ανάγνωσης με την έγκυρη ιστορική γνώση. Ο Βαλαβάνης, αξιοποιώντας την ιδιότητα του αρχαιολόγου, γράφει ένα βιβλίο γνώσεων που παρουσιάζει τεκμηριωμένες πληροφορίες για την αρχαιότητα. Παρέχει ιστορικές πληροφορίες για την αρχαία Ολυμπία, τους κανόνες των αγωνισμάτων και την κοινωνική δομή της εποχής. Περιγράφει με ακρίβεια χώρους όπως το αλειπτήριον και το αποδυτήριον, χρησιμοποιώντας τους αυθεντικούς όρους του αρχαίου αθλητισμού, εμπλουτίζοντας το λεξιλόγιο του παιδιού. Περιγράφει με ακρίβεια το ιστορικό πλαίσιο του 5ου αιώνα π.Χ., τις κοινωνικές αξίες της αρχαιότητας και τις λεπτομέρειες των αρχαίων αγωνισμάτων, όπως και την ιστορία της αρχαίας Ρόδου, εν πολλοίς άγνωστη στους περισσότερους. Συνδυάζοντας την απόλαυση της ανάγνωσης με την έγκυρη ιστορική γνώση, γίνεται ένα εξαιρετικό εργαλείο στα χέρια των εκπαιδευτικών.

Η εικονογράφηση της Τριανταφυλλιάς Βάσσου συνεισφέρει θετικά στο όλο εγχείρημα. Όπως επισημαίνεται, τα τοπία και τα κτίσματα για τα οποία υπάρχουν αρχαιολογικά δεδομένα αποδόθηκαν με μεγάλη πιστότητα. Για τις χαμένες λεπτομέρειες έγινε προσπάθεια να συμπληρωθούν άλλοτε υποθετικά κι άλλοτε, απλώς, εικαστικά. Ο αναγνώστης, λοιπόν, παίρνει και οπτική πληροφορία για πώς ήταν τα αρχαία στάδια, πώς προπονούνταν οι αθλητές και πώς ήταν η ζωή στην αρχαία Ρόδο και την Ολυμπία. Με εικαστική τεχνική που αξιοποιεί το στιλ των αρχαίων μελανόμορφων και ερυθρόμορφων αγγείων, αποδίδοντας με μεγάλη πιστότητα τις λεπτομέρειες των ενδυμάτων, των αθλητικών εξαρτημάτων και της αρχιτεκτονικής των σταδίων, δίνει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να σχηματίσει μια σωστή ιστορική εικόνα. Ταυτόχρονα, καταφέρνει να αποδώσει τη δυναμική των σωμάτων, την ένταση της πυγμαχίας ή της πάλης, το βλέμμα του νικητή αλλά και του νικημένου.

Ο Βαλαβάνης ανασυνθέτει την αθλητική δυναστεία με βάση αρχαίες πηγές, επιγραφές, λογοτεχνικά κείμενα και αρχαιολογικά δεδομένα, όπως φαίνεται και στη βιβλιογραφία που παραθέτει. Με αυτόν τον τρόπο, πέρα από την εγκυρότητα των γραφομένων, ο αναγνώστης μαθαίνει και το πώς μελετάμε το παρελθόν, συνδυάζοντας τη γραπτή παράδοση (π.χ. Παυσανίας, Θουκυδίδης, Ξενοφώντας) με τα αρχαιολογικά ευρήματα.

Το βιβλίο απευθύνεται σε όποιον θέλει να μάθει Ιστορία χωρίς να είναι επιστήμονας· αποτελεί εξαιρετικό ανάγνωσμα, διότι μεταδίδει και ένα σπουδαίο μήνυμα: πως οι επιτυχίες και τα χρυσά μετάλλια απαιτούν πειθαρχία, προσπάθεια, αρετές, ευγένεια ψυχής, μέτρο, υπέρβαση ορίων· πως ο αθλητισμός είναι κάτι περισσότερο από σωματική ρώμη: είναι προσήλωση σε έναν στόχο και μέρος μιας ευρύτερης παιδείας. Και υπενθυμίζει πως οι Ολυμπιακοί Αγώνες είναι –πρέπει να είναι– φόρος τιμής στην ειρήνη και τη συνάντηση των λαών.

Γεννημένοι ολυμπιονίκες
Η ιστορία μιας αθλητικής οικογένειας από τη Ρόδο
Πάνος Βαλαβάνης
εικονογράφηση: Τριανταφυλλιά Βάσσου
Πρώτη ύλη
80 σελ.
ISBN 978-618-5830-03-8
Τιμή €15,90