Νίκος K. Σακελλαρόπουλος

Το διήγημα, που, κατά πολλούς, θεωρείται το πιο δύσκολο και το πιο σπουδαίο είδος του πεζού λόγου, τείνει τώρα να γίνει είδος προς εξαφάνιση. Παλαιότερα ήταν ιδιαίτερα δημοφιλές στη χώρα μας και ασχολήθηκαν μ’ αυτό μεγάλες μορφές του πνεύματος, όπως ενδεικτικά μερικοί από τους κορυφαίους: Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851-1911), αξεπέραστος στο ηθογραφικό κυρίως είδος, Γεώργιος Βιζυηνός (1849-1896), με τα αριστουργηματικά ψυχογραφήματά του, Φώτης Κόντογλου (1895-1965), με τις σπουδαίες θαλασσινές και άλλες ιστορίες του, Ανδρέας Καρκαβίτσας (1866-1922), με τα καταπληκτικά Λόγια της πλώρης κ.ά. Αυτοί και πολλοί άλλοι, της ίδιας και νεότερης εποχής, το θεμελίωσαν και το απογείωσαν καλλιτεχνικά με επακόλουθο όχι μόνο να έχει συμβάλει καθοριστικά στο μορφωτικό και πνευματικό ανέβασμα του ανθρώπου, αλλά και στην ψυχική του καλλιέργεια, την κοινωνική του συμπεριφορά και στο ύψιστο ιδανικό: την ελευθερία της σκέψης του.

Στην εποχή μας οι μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι, οι μόνοι σχεδόν που διακινούν ευρέως το βιβλίο, σπάνια εκδίδουν συλλογές διηγημάτων. Το χειρότερο εδώ είναι το εξής: Πολλοί νέοι, που ονειρεύονται να γίνουν συγγραφείς, από το διήγημα συνήθως ξεκινούν, όπως αυτό φαίνεται και από τους πολλούς που συμμετέχουν σε διαγωνισμούς. Τα έργα τους, ακόμα και αν είναι αξιόλογα ή και πολύ καλά, παραμένουν ανέκδοτα ή, αν εκδοθούν από κάποιον μικρό εκδοτικό οίκο, με δαπάνη τους φυσικά, «θρηνούν» στη μοναξιά τους. Έτσι, πολλοί απογοητεύονται και εγκαταλείπουν την προσπάθεια, με επακόλουθο όλο και περισσότερο να φτωχαίνει ο πνευματικός κόσμος σ’ αυτόν τον ευαίσθητο τομέα.

Η αιτία που οι μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι δεν εκδίδουν συλλογές διηγημάτων είναι, φυσικά, γιατί έπαψαν πλέον να πουλάνε. Η κυριότερη αιτία γι’ αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι η εξής: Απουσιάζει ο λιτός, κατανοητός και ορθός λόγος που αποδίδει με καθαρότητα τα νοήματα, με επακόλουθο να κουράζει ή να μπερδεύει ή και να αποστρέφει τον αναγνώστη. Το χειρότερο είναι πως έχει επικρατήσει, σε μεγάλο βαθμό, η «θολοκουλτούρα», όπως συνήθως λέγεται. Στην εποχή μας, η λέξη κουλτούρα έχει χάσει το νόημά της και κάθε άλλο παρά πνευματικό πολιτισμό αναδεικνύει. Έχουμε φτάσει στο σημείο ευτελείς, ή γελοίες, ή ανώμαλες καταστάσεις, με δόση λαϊκισμού ή και χυδαιότητας, να βαφτίζονται προοδευτικές, ενώ διαχρονικές αξίες να θεωρούνται ξεπερασμένες και συντηρητικές. Δεν λέω βέβαια ηθικολογικού ή στείρου συντηρητικού περιεχομένου, απεναντίας μάλιστα.

{jb_quote}Η συντριπτική πλειοψηφία του λαού αναζητάει κάτι το υγιές και ανθρώπινο, που θα καλυτερέψει και θα γαληνέψει τον εσωτερικό του κόσμο.{/jb_quote}

Συμβαίνει κι εδώ ό,τι με τις ελληνικές ταινίες. Οι παλιές (που κάποιοι τις έχουν βαφτίσει «ελληνικούρες»), παρά τις πολλές και ποικίλες ατέλειές τους, παίζονται για χρόνια στα κανάλια και αυτό θα συνεχιστεί για πολλά χρόνια ακόμα, όπως δείχνουν τα πράγματα. Με ευχαρίστηση τις βλέπουμε και τις ξαναβλέπουμε. Οι σύγχρονες, οι «προοδευτικές», παίχθηκαν σε άδειες, κατά κανόνα, αίθουσες και παραμένουν καταχωνιασμένες στα αζήτητα, ούτε προβάλλονται στα κανάλια γιατί δεν έχουν, προφανώς, τηλεθέαση. Θεωρώ πως η συντριπτική πλειοψηφία του λαού αναζητάει κάτι το υγιές και ανθρώπινο, που θα καλυτερέψει και θα γαληνέψει τον εσωτερικό του κόσμο, αυτό που λέμε «αλάφρωμα ψυχής». Ιδιαίτερα δε τούτο στην ταραγμένη, δύσκολη, αγχώδη και εφιαλτική περίοδο που ζούμε.

Αν το μυθιστόρημα κρατήθηκε, έστω σ’ αυτόν τον βαθμό, οφείλεται κυρίως σε κάποιους συγγραφείς, γυναίκες ως επί το πλείστον, που δεν έπεσαν σ’ αυτή την παγίδα και περιορίστηκαν ιδιαίτερα σε μυθοπλασίες συνηθισμένου ελαφρού αισθηματικού τύπου, γι’ αυτό, προφανώς, και το περιορισμένο αναγνωστικό κοινό προέρχεται από τον γυναικείο κόσμο, 90% περίπου, και μάλιστα από κείνο που δεν έχει διαφορετικές απαιτήσεις. Γι’ αυτό δεν έχουν πέραση στην αγορά έργα κλασικά, βραβευμένα (ακόμα και με Νόμπελ), διαφημισμένα κ.λπ.

Με το διήγημα δεν είχα ιδιαίτερα ασχοληθεί, έγραφα μόνο κατά καιρούς κάποια διηγήματα, τα οποία έστελνα σε πανελλήνιους διαγωνισμούς. Στις μικρές ιστορίες έδωσα, συνειδητά, ιδιαίτερη βαρύτητα σε διαχρονικές αξίες: της ανθρωπιάς, της αλληλεγγύης, της ακεραιότητας, της φιλίας, της οικολογικής ευαισθησίας και της φιλοζωικής συμπεριφοράς. Θεωρώ πως είναι ό,τι πιο αναγκαίο η αναζωπύρωσή τους στη σημερινή, ιδιαίτερα, εποχή, όπου ο άνθρωπος κινδυνεύει να γίνει υποκατάστατο της μηχανής, αυτό που με τρόμο επισήμανε ο μεγάλος Αϊνστάιν και μάλιστα σε προηγούμενα χρόνια, που αυτή την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης δεν θα μπορούσε να τη φανταστεί: «Φοβάμαι τη μέρα που η τεχνολογία θα ξεπεράσει την ανθρώπινη επαφή. Ο κόσμος θα αποχτήσει μια ολόκληρη γενιά ηλιθίων».

Με ικανοποίηση και με έκπληξη είδα ότι εκτιμήθηκαν από τις διάφορες κρητικές επιτροπές και απέσπασαν σημαντικές διακρίσεις, με πρώτο βραβείο τα περισσότερα. Αυτό αποδεικνύει το προαναφερόμενο: πως η συντριπτική πλειοψηφία του λαού αναζητάει κάτι το υγιές και ανθρώπινο, αυτό που κυριαρχεί και στις παλιές ελληνικές ταινίες. Δεν λέω πως και τα λογοτεχνικά έργα δεν πρέπει να εξελίσσονται και να αλλάζουν μορφές, απεναντίας μάλιστα, όχι όμως να κλείνουν όλο και πιο πολύ σε αντικοινωνικό ή ευτελές ή χυδαίο περιεχόμενο. Τα εν λόγω βραβευμένα διηγήματά μου κυκλοφόρησαν πρόσφατα σε βιβλίο (το πέμπτο μου) από τον εκδοτικό οίκο Μιχάλη Σιδέρη, με τίτλο Ταξιδευτές του ονείρου και υπότιτλο Σταγόνες ψυχής και χαμόγελου.

Χωρίζονται σε δύο μέρη: α) Με ανθρωπιστικό, κοινωνικό, οικολογικό, ιστορικό, πατριωτικό και φιλοζωικό περιεχόμενο (σταγόνες ψυχής) και β) με χιουμοριστικό (σταγόνες χαμόγελου).

Με την ευκαιρία, θα προσθέσω τα εξής για το λογοτεχνικό βιβλίο: Τα πράγματα δείχνουν πως, αν δεν παρθούν κάποια μέτρα (είσοδος στην εκπαίδευση, λέσχες ανάγνωσης, φιλολογικές εκδηλώσεις κ.λπ.), όλο και σε πιο ελαχίστους θα περιορίζεται. Οι νέοι δεν διαβάζουν, κατά κανόνα, λογοτεχνία και όταν κάποιος δεν μάθει από μικρός, δύσκολα αργότερα συνηθίζει. Στην εποχή μας τα πάντα αλλάζουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα, με επακόλουθο και οι πιο κοντινοί προηγούμενοι αιώνες να μοιάζουν με προϊστορικούς, το δε σύγχρονο σε λίγα μόλις χρόνια να θεωρείται απαρχαιωμένο. Μπροστά σ’ αυτή την πρωτόγνωρη κατάσταση, εύλογα γεννιόνται τα ερωτήματα: Πού βαδίζει καλπάζοντας ο άνθρωπος, στην ευημερία του ή στην καταστροφή του, στο μεγαλείο του ή στην τραγωδία του, στην αναγέννησή του ή στον αφανισμό του; Και το πιο ορατό: Μήπως γενικότερα ο άνθρωπος θα προχωράει με αλυσοδεμένο νου, που όχι μόνο να μην μπορεί να ξεχωρίσει το «καλό» από το «κακό», αλλά ακόμα και να το πολεμάει, όπως τόσο εύστοχα το έχει επισημάνει ο Όργουελ: «ο πόλεμος είναι ειρήνη, η ελευθερία είναι σκλαβιά, η άγνοια είναι δύναμη».

Το βιβλίο, που είναι από τα πολυτιμότερα που κράτησε στα χέρια του ο άνθρωπος, όχι μόνο πρέπει να επιζήσει, αλλά με διαφορετική και σύγχρονη πολιτική να αναβαθμιστεί ποιοτικά και καλλιτεχνικά και να πάρει τη θέσει που του αξίζει. Στην εποχή μας, όπου ο άνθρωπος όλο και περισσότερο έχει πάψει να σκέπτεται, να οραματίζεται, να επιθυμεί, να αμιλλάται και γενικότερα να υποστηρίζει την ανθρώπινη υπόστασή του, που πορεύεται με όλο και πιο απογυμνωμένο τον εσωτερικό του κόσμο, χωρίς ιδανικά, κοινωνικό σκοπό, κριτική σκέψη, πανανθρώπινη αλληλεγγύη και, το χειρότερο, με όλο και πιο εξασθενημένη την ψυχή του, ανήμπορος να παράγει συναισθήματα αγάπης, στοργής, φιλίας, αφοσίωσης, τρυφερότητας, αυτοθυσίας κ.λπ., ο ρόλος που καλείται να παίξει το βιβλίο είναι όσο ποτέ άλλοτε αναγκαίος. Αυτά βέβαια δεν γίνονται με ευχολόγια, χρειάζονται ξύπνημα συνειδήσεων και αγωνιστική διάθεση: «Συν Αθηνά και χείρα κίνει».

Ταξιδευτές του ονείρου
Σταγόνες ψυχής και χαμόγελου
Νίκος K. Σακελλαρόπουλος
Εκδόσεις Μιχάλη Σιδέρη
236 σελ.
ISBN 978-960-468-426-7
Τιμή €15,00