Lois Lowry: «Μέτρησε τ’ αστέρια»

Το Ολοκαύτωμα αποτελεί ένα ιδιαίτερο πεδίο αναμέτρησης ενός συγγραφέα βιβλίων για παιδιά και νέους, καθώς καλείται να μιλήσει για τη φρίκη και την κτηνωδία ενθυμούμενος ότι απευθύνεται σε μικρούς –ηλικιακά– αναγνώστες, χωρίς να λογοκρίνει ή να εξωραΐσει τα ιστορικά γεγονότα. Μπορεί, όμως, ένα βιβλίο να μιλήσει αποτελεσματικά για αυτό που επανειλημμένα χαρακτηρίζεται ως ανείπωτο, ανήκουστο, αδιανόητο, ασύλληπτο;

Με βάση την περίφημη ρήση του Αντόρνο, πως «μετά το Άουσβιτς δεν μπορεί να υπάρξει ποίηση», οποιαδήποτε λογοτεχνική προσέγγιση μοιάζει, τουλάχιστον, παράδοξη. Όμως, ο ίδιος έχει πει και πως: «Το μέγεθος της πραγματικής συμφοράς δεν επιτρέπει τη λήθη […] Μόνο στην τέχνη τώρα μπορεί ο πόνος να βρει τη φωνή του, την ανακούφισή του, χωρίς να προδίδεται από αυτήν».

Κοπεγχάγη, 1943. Η ζωή της Άννε-Μαρί Γιόχανσεν είναι ένα μπερδεμένο κουβάρι: σχολείο, οικογένεια, ελλείψεις σε τρόφιμα και πάντοτε γύρω οι στρατιώτες των ναζί. Για την Άννε-Μαρί, η γενναιότητα είναι κάτι αφηρημένο· γενναίοι είναι οι ιππότες που σκοτώνουν δράκους στα παραμύθια που διηγείται στην Κίρστι, τη μικρή της αδελφή, πριν κοιμηθούν.

Όταν ο γερμανικός στρατός ξεκινά την επιχείρηση «μετεγκατάστασης» όλων των Εβραίων της Δανίας, οι Γιόχανσεν αποφασίζουν να πάρουν στο σπίτι τους την Έλεν Ρόζεν, την καλύτερη φίλη της Άννε-Μαρί, λέγοντας στους ναζί ψέματα ότι το κορίτσι είναι η αδελφή της Άννε-Μαρί. Είναι όμως αυτό αρκετό για να ξεγελάσουν τους Γερμανούς; Και τι θα απογίνει η αληθινή οικογένεια της Έλεν, καθώς και όλοι οι Εβραίοι της Δανίας που κινδυνεύουν από τη φρικιαστική μηχανή θανάτου των ναζί;

Η Αμερικανίδα Λόις Λόουρι, την εργογραφία της οποίας έχουν αναλάβει οι Εκδόσεις Παπαδόπουλος (και που μας έχει δώσει και τα εξίσου αξιόλογα Ο φύλακας της μνήμης, Η υφάντρα της μνήμης, Το αίνιγμα του Γουίντεμπι), αφηγείται χαμηλόφωνα την ιστορία της Άννε-Μαρί και της Έλεν, μια ιστορία που γράφτηκε –όπως επισημαίνει στον επίλογο του βιβλίου– με βάση τις αφηγήσεις της φίλης της, Αννελίζε Πλατ, που ήταν παιδί στην Κοπεγχάγη κατά τη γερμανική κατοχή. Πολλά από τα γεγονότα που αφηγείται μυθοπλαστικά έχουν τη βάση τους σε πραγματικά γεγονότα της εποχής.

{jb_quote}Το να φοβάσαι είναι φυσιολογικό· το να ενεργείς σωστά παρά τον φόβο σου είναι αυτό που σε κάνει γενναίο.{/jb_quote}

Στο βιβλίο δεν υπάρχουν περιγραφές από στρατόπεδα συγκέντρωσης ή αιματηρές μάχες. Ο αναγνώστης βλέπει τα γεγονότα μέσα από τα μάτια της δεκάχρονης Άννε-Μαρί και οι ενήλικες της ιστορίας τής δίνουν μόνο όσες πληροφορίες χρειάζεται για να είναι ασφαλής, προστατεύοντάς την από τη σκληρή πραγματικότητα. Φυσικά, υπάρχουν και οι απαραίτητες σκηνές έντασης και σασπένς, όπως όταν Γερμανοί στρατιώτες κάνουν έρευνα στο σπίτι τη νύχτα, όταν σταματούν τα κορίτσια στον δρόμο για ανάκριση, όταν τα σκυλιά μυρίζουν το λευκό μαντίλι. Η Λόουρι μιλά για την απώλεια, χωρίς αυτή να είναι το κέντρο βάρους του βιβλίου. Όπως λέει και η ίδια: «Τα βιβλία μου διαφέρουν σε περιεχόμενο και στιλ. Όλα όμως περιστρέφονται γύρω από το ίδιο θέμα: τη σπουδαιότητα των ανθρώπινων σχέσεων». Γι’ αυτό κι εδώ, κέντρο βάρους της ιστορίας δεν είναι οι διώξεις των ναζί, αλλά το σχέδιο διάσωσης, η αλληλεγγύη και η ανθρωπιά.

Όπως υποστηρίζει και η Μένη Κανατσούλη, στα ανάλογης θεματικής βιβλία ερχόμαστε αντιμέτωποι με «την κλασική διαλεκτική της Παιδικής Λογοτεχνίας, της αθωότητας και ταυτόχρονα της εµπειρίας, όπου το παιδί πρέπει να προστατεύεται και την ίδια στιγµή να εκτίθεται στον κίνδυνο». Αυτή τη διαλεκτική σχέση υπηρετεί το ιστορικό μυθιστόρημα της Λόουρι, γι’ αυτό η συγγραφέας επιλέγει να διηγηθεί την ιστορία μέσα από το βλέμμα της 10χρονης πρωταγωνίστριας. Με αυτόν τον τρόπο πετυχαίνει κάτι ουσιώδες: χωρίς να εκπίπτει η ιστορία σε μια αφήγηση μελό, χωρίς να υιοθετεί διδακτικό τόνο, χωρίς να υπερχειλίζει η συναισθηματική φόρτιση αλλά και χωρίς να φωνασκεί όσον αφορά τους εκπροσώπους του κακού, διατηρεί την αυθεντικότητα του παιδικού βλέμματος που αντικρίζει με απορία όσα συμβαίνουν γύρω του και προσπαθεί να δώσει απάντηση στο –αιώνιο– «γιατί».

Κι αν το κακό είναι διαρκώς παρόν, το βλέμμα της συγγραφέως εστιάζει στις πράξεις απλών ανθρώπων. Εκείνων που αποτελούν τον άλλο πόλο στο δίπολο καλού-κακού. Επιλέγοντας να εστιάσει σε αυτούς και παρουσιάζοντάς τους στο πραγματικό, το ανθρώπινο μέγεθός τους, καταφέρνει να αναδείξει μια βασική παράμετρο της ιστορίας των γεγονότων εκείνης της εποχής. Δείχνει ότι ο ηρωισμός δεν απαιτεί υπερδυνάμεις, αλλά πηγάζει από την ψυχική δύναμη των καθημερινών ανθρώπων. Η Λόις Λόουρι αποδομεί την έννοια του «υπερήρωα». Οι χαρακτήρες της είναι απλοί άνθρωποι: μια μητέρα που συνοδεύει τα παιδιά στο δάσος, ένας θείος ψαράς που κρύβει ανθρώπους στο αμπάρι, μια δεκάχρονη που τρέχει να παραδώσει ένα κρίσιμο δέμα. Το κυρίαρχο μήνυμα είναι σαφές και βαθιά παιδαγωγικό: Το να φοβάσαι είναι φυσιολογικό· το να ενεργείς σωστά παρά τον φόβο σου είναι αυτό που σε κάνει γενναίο.

Η Άννε-Μαρί δεν έρχεται αντιμέτωπη μόνο με την τραγικότητα του πολέμου· έρχεται αντιμέτωπη με όλα όσα ένας πόλεμος συνεπάγεται. Μέσα από τα μάτια της, ο αναγνώστης βιώνει την κατεχόμενη Κοπεγχάγη όχι ως ένα πεδίο αιματηρών μαχών, αλλά ως μια καθημερινότητα που στερείται σταδιακά τις ελευθερίες της (έλλειψη τροφίμων, φόβος, καχυποψία, ανατροπή της καθημερινότητας και του οικείου κι ασφαλούς πλαισίου, που τόσο σημαντικό είναι για τα παιδιά). Αυτή η σταδιακή κλιμάκωση της έντασης επιτρέπει στον μικρό/νεαρό αναγνώστη να επεξεργαστεί τον κίνδυνο με τους δικούς του ρυθμούς.

Ταυτόχρονα, όμως, οι αναγνώστες συναντιούνται με μια πρωταγωνίστρια που έχει περίπου την ίδια ηλικία με αυτούς. Βρίσκονται στην ηλικία που διαμορφώνουν τον αξιακό τους κώδικα, που αρχίζουν να αναπτύσσουν με δυναμισμό την προσωπική τους ταυτότητα. Και είναι η ηλικία που αρχίζουν να συνειδητοποιούν πως ο κόσμος, μέσα στον οποίο ζουν, δεν είναι αγγελικά πλασμένος· ο κόσμος είναι ένα μέρος όπου το σωστό είναι συχνά δύσκολο, καμιά φορά επικίνδυνο και πολλές φορές μη αποδεκτό. Η Λόουρι προσφέρει στα παιδιά έναν χαρακτήρα της ηλικίας τους με τον οποίο μπορούν να ταυτιστούν. «Εγώ θα είχα κάνει το ίδιο; Ποια θα ήταν η δική μου στάση;» μπορεί να σκεφτεί ο αναγνώστης. Γιατί η Άννε-Μαρί θα μπορούσε να γυρίσει την πλάτη στη φίλη της, ακολουθώντας τον εύκολο δρόμο της αδιαφορίας. Επιλέγει, όμως, συνειδητά να σταθεί στη φίλη της και να αναμετρηθεί και η ίδια με τους φόβους της.

{jb_quote}Όταν οι απλοί άνθρωποι ενώνονται ενάντια στην αδικία, μπορούν να νικήσουν το σκοτάδι και να σώσουν ζωές.{/jb_quote}

Το βιβλίο, παράλληλα, προβάλλει και μια βαθιά φιλία που ξεπερνά τις θρησκευτικές ή πολιτισμικές διαφορές. Βοηθά τα παιδιά να κατανοήσουν τι σημαίνει να διώκεται κάποιος άδικα. Θέτει ερωτήματα για το πότε είναι σωστό να παρακούει κανείς άδικους νόμους. Αναδεικνύει τη σημασία τού να στηρίζουμε όσους βρίσκονται σε κίνδυνο. Εισάγει την Ιστορία ως περιρρέουσα ατμόσφαιρα, μέσα από την οποία εστιάζει στη δύναμη της αντίστασης και δείχνει ότι η ανθρωπιά και η αλληλεγγύη πρέπει να υπερνικούν το ένστικτο της αυτοσυντήρησης και τον τρόμο που επιβάλλει ένα ολοκληρωτικό καθεστώς. Αλλά περνά και το μήνυμα για την αξία και τη σημασία της συλλογικής ευθύνης, αφού με τη στάση του δανέζικου λαού αντιλαμβάνονται τα παιδιά πως, όταν οι απλοί άνθρωποι ενώνονται ενάντια στην αδικία, μπορούν να νικήσουν το σκοτάδι και να σώσουν ζωές.

Με χαμηλόφωνο λόγο, με αληθοφανείς χαρακτήρες, με τριτοπρόσωπη αφήγηση –αυστηρά εστιασμένη στην αντίληψη της δεκάχρονης– και με ζωηρούς διαλόγους, με αφηγηματική ροή και ένταση που σταδιακά κλιμακώνεται, το βιβλίο δεν είναι απλώς άλλο ένα βιβλίο με θέμα το Ολοκαύτωμα. Εστιάζει στους διασώστες, όχι στα θύματα, και αφηγείται μια ιστορία επιτυχίας και ελπίδας. Μέσα από τα μάτια της 10χρονης ηρωίδας, το μέγεθος του Ολοκαυτώματος γίνεται σπαρακτικά σαφές. Η γενναιότητα των Γιόχανσεν δεν είναι θορυβώδης· είναι ήσυχη και βαθιά ανθρώπινη. Η Λόουρι γράφει με τρυφερότητα για τη φιλία, την οικογένεια και τη θυσία. Ο φιλικός δεσμός των δύο κοριτσιών, που είναι ο πυρήνας του μυθιστορήματος, δείχνει ότι ακόμη και σε περιόδους σκληρότητας, η αγάπη μπορεί να είναι μια μορφή αντίστασης. Και κάτι εξίσου σημαντικό: η Λόουρι δεν «ενηλικιώνει» βίαια την ηρωίδα της, αλλά της επιτρέπει να ωριμάσει σταδιακά και φυσιολογικά, εφαρμόζοντας πλήρως αυτό το δίπολο για το οποίο έγινε λόγος παραπάνω.

Ο τίτλος δανεισμένος από τον Ψαλμό 147: «Δόξα τω Κυρίω [...] αυτός που αριθμεί τα αστέρια ένα προς ένα». Αλλά «πώς μπορεί κανείς να αριθμήσει τα αστέρια;» αναρωτιέται η Άννε-Μαρί. Η συγγραφέας παίζει όχι μόνο με τη συνυποδηλωτική διάσταση της λέξης (παραπέμποντας στο άστρο του Δαυίδ με το οποίο «μαρκάρονταν» οι Εβραίοι), αλλά και με τη μεταφορική λειτουργία της. Το αστέρι συμβολίζει διαχρονικά το φως, την ελπίδα, την αλήθεια. Λόγω της λάμψης τους στο σκοτάδι, τα αστέρια αντιπροσωπεύουν την εσωτερική δύναμη, την πίστη και την αγνότητα. Εντέλει, τα αστέρια του βιβλίου μετατρέπονται από σύμβολα στοχοποίησης σε σύμβολο υπερηφάνειας, φιλίας και δεσμού ανάμεσα στα δύο κορίτσια.

Πρόκειται για ένα ιστορικό μυθιστόρημα που συνιστά σπουδαίο λογοτεχνικό εργαλείο. Η εστίαση στην καθολική αλληλεγγύη ενός λαού που αρνήθηκε να παραδώσει τους Εβραίους συμπολίτες του προσφέρει ένα βαθιά ανθρωπιστικό και ελπιδοφόρο μήνυμα: Το κακό είναι ισχυρό, αλλά η ενότητα των απλών ανθρώπων μπορεί να το νικήσει. Ταυτόχρονα, αποτελεί ιδανικό «πρώτο βιβλίο» για να ξεκινήσει μια συζήτηση γύρω από τον ρατσισμό, την ανεκτικότητα και την κοινωνική ευθύνη.

«Ήταν ένα βιβλίο που μου διαμόρφωσε την άποψή μου για το πώς πρέπει να φερόμαστε στους ανθρώπους», έγραψε μια αναγνώστρια ενθυμούμενη την εμπειρία της όταν το διάβασε ως μαθήτρια και αυτό λέει πολλά για την αξία του.

Μέτρησε τ’ αστέρια
Lois Lowry
Μετάφραση: Μαρίζα Ντεκάστρο
Εκδόσεις Παπαδόπουλος
168 σελ.
ISBN 978-618-232-200-0
Τιμή €13,99