Jean Ducat: «Οι είλωτες»

O Πρόλογος της Véronique Chankowski, διευθύντριας της Γαλλικής Σχολής Αθηνών, μας δίνει πληροφορίες για τον συγγραφέα Ζαν Ντυκά και για την πρώτη έκδοση του βιβλίου το 1990, η οποία θεωρήθηκε ορόσημο για τον κριτικό τρόπο που αξιοποίησε τις πηγές και για το θέμα εν γένει. Η μέθοδός του είναι ιστορική και το έργο σταθμός στην ιστορία των δούλων και πέρα από τη σπαρτιατική μυθολογία.

Το βιβλίο αποτελείται από δύο μεγάλα μέρη κατανεμημένα σε πολλά κεφάλαια, Συμπεράσματα, δύο Παραρτήματα, Επίλογο και Υστερόγραφο. Εν ολίγοις, στο όλον εμπλέκεται κυρίως η Σπάρτη, αλλά αφορά και όλους τους Έλληνες. Είναι οι είλωτες όλοι ίδιας κατηγορίας και σε όλες τις ελληνικές πόλεις; Όχι. Υπάρχει ο «ελληνικός» κι ο «αποικιακός» τύπος είλωτα, αλλά και μέσα στον «ελληνικό» υπάρχουν διαφοροποιήσεις. Αυτές αφορούν το καθεστώς ιδιοκτησίας, μικρό ή μεγάλο, όπως και το ότι με τους δούλους μπορούν οι αφέντες να ετοιμάσουν ολόκληρο στρατό. Ο βαθμός εξάρτησης διαφοροποιείται κατά περιοχές· κυρίως αφορά τους δούλους ή τους φόρου υποτελείς, οπότε η δουλεία είναι συλλογικού χαρακτήρα ή ατομική και, συνεπώς, ο βαθμός δουλείας είναι διαφορετικός. Οι πιο γνωστοί δούλοι είναι οι είλωτες στη Σπάρτη, οι πενέστες στη Θεσσαλία και οι Μαριανδυνοί (δούλοι και μη δούλοι), κάτι μεταξύ.

Κατ’ αρχάς, η ειλωτεία άρχισε στη Σπάρτη, εξαφανίστηκε αργότερα, αλλά δεν είναι γνωστό το πώς και το πότε ακριβώς. Υπάρχει μόνο η μαρτυρία του Στράβωνα, που αναφέρει ότι η ειλωτεία που άρχισε με τον βασιλιά Άγι συνεχίστηκε μέχρι το τέλος της «Ρωμαίων επικρατείας», αλλά και πάλι δεν προσδιορίζεται πότε τελείωσε. Κατά τον Σίμρον «exists well into…» στα ρωμαϊκά χρόνια. Κατά τον Γκαλάντ οι είλωτες είχαν κερδίσει την ελευθερία τους από την αρχή της ρωμαϊκής εποχής. Ωστόσο το πεδίο δεν διευκρινίζεται, αντιθέτως θεωρείται πολύ σκοτεινό και οι υποθέσεις, στις οποίες αναφέρεται ο συγγραφέας, είναι πάρα πολλές και η κάθε μία με δυσκολία αυστηρού προσδιορισμού. Ο Τίτος Λίβιος πάντως χρησιμοποιεί τη φράση iam inde antiquitus, αλλά αγνοεί την εξέλιξή τους και μιλά για χωρικούς και όχι δούλους.

{jb_quote}Οι δούλοι που περνούσαν καλά, ακόμα και αν είχαν τα μέσα να εξεγερθούν, δεν εξεγείρονταν.{/jb_quote}

Οι είλωτες αποτελούν το σημαντικότερο μέρος των πληρωμάτων του στόλου. Στην Αθήνα, ωστόσο, υπήρχαν και πολίτες που υπηρετούσαν σαν κωπηλάτες. Υπήρχαν, ακόμα, και οι είλωτες που συνόδευαν τον κάθε Σπαρτιάτη στη μάχη – «οι περί άνδρα έκαστον εφτά τεταγμένοι» (αυτοί που κουβαλούν την ασπίδα). Ο Ηρόδοτος μιλά για πολεμιστές με ελαφρό οπλισμό – «είλωτες ψιλοί».

Ο Παυσανίας μαρτυρεί ότι στον Μαραθώνα είδε τον τύμβο των Αθηναίων, των Πλαταιέων και των δούλων, διότι «δούλοι πήραν μέρος επίσης στη μάχη, και τούτο συνέβη για πρώτη φορά». Εν πάση περιπτώσει, το θέμα αν πολέμησαν σαν οπλίτες ή βοηθητικοί είναι ακόμα προς διερεύνηση. Ο Ξενοφών κάνει λόγο για «νεοδαμώδεις». Ο Ηρόδοτος θεωρεί είλωτες και τους «ψιλούς» των «Περιοίκων». Ο Θουκυδίδης και ο Ξενοφών υποστηρίζουν ότι στον Μαλέα κατοικούν είλωτες. Ο Τίτος Λίβιος κάνει λόγο για είλωτες που εκτελέστηκαν, διότι σκόπευαν να περάσουν στο ρωμαϊκό στρατόπεδο. Θεωρείται εξαιρετικά πιθανό οι είλωτες να εξαφανίστηκαν στην εποχή του Αυγούστου.

Η τελευταία εμφάνιση των ειλώτων αναφέρεται στην εποχή του Νάβιδος (τελευταίος βασιλιάς της Σπάρτης, κάνει λόγο γι’ αυτόν ο Πολύβιος), ο οποίος εξολόθρεψε τους αριστοκράτες και ελευθέρωσε μεγάλο αριθμό από τους είλωτες, άλλαξε το καθεστώς ζωής τους και τους είχε αφοσιωμένους σ’ αυτόν ως πολεμιστές πλήρους απασχόλησης. Ωστόσο, πολλοί ερευνητές δεν αποδέχονται αυτήν την άποψη. Απομένει λοιπόν πάντα το ερώτημα, αν η ειλωτεία καταργήθηκε το 195 ή το 188 ή το 146 π.Χ. Τελικώς, ένας συνδυασμός της κυριαρχίας των Ρωμαίων και της σύμπραξης μαζί τους εναντίον του Νάβιδος έχει κάποιο νόημα.

Ωστόσο, η ασάφεια γύρω από το πότε και το πώς δεν αλλάζει την κατάσταση των ειλώτων, αφού αυτοί οι ίδιοι καλλιεργούσαν τη γη, είτε σαν είλωτες ή αργότερα σαν «πελάτες» ή «εξαρτώμενοι». Στην ουσία δεν κέρδισαν τίποτα με την απελευθέρωσή τους και η απελευθέρωσή τους δεν επέφερε τράνταγμα στο πολιτικό και κοινωνικό σύστημα της Σπάρτης, όπως τουλάχιστον αντικατοπτρίζεται η κατάσταση στον Τίτο Λίβιο και τον Νέπωτα. Η εξέγερσή τους, όσες φορές εξεγέρθηκαν, οφειλόταν σε κακή μεταχείριση και αδικίες που υφίσταντο, πράγμα που σημαίνει ότι οι δούλοι που περνούσαν καλά, ακόμα και αν είχαν τα μέσα να εξεγερθούν, δεν εξεγείρονταν.

Ο Πλάτων στην Πολιτεία του θεωρεί ότι οι Σπαρτιάτες ήταν σκληροί απέναντι στους δούλους, δούλοις άγριος. Ότι τους βασάνιζαν με βουκέντρα και μαστίγιο και τους μεταχειρίζονταν σαν άγρια θηρία. Αν, τώρα, κάποιος τους παραχωρούσε ελευθερίες, γίνονταν αυθάδεις και διεκδικούσαν να ζουν όπως οι αφέντες τους. Αν αντιθέτως τους φέρονται αυστηρά, ένιωθαν μίσος. Οι Αθηναίοι είχαν επιλέξει την επιείκεια, οι Σπαρτιάτες την αυστηρότητα. Το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο.

Με το θέμα έχουν ασχοληθεί οι: Πλάτων, Αριστοτέλης, Ηρόδοτος, Θουκυδίδης, Ξενοφών και πολλοί άλλοι Έλληνες και Ρωμαίοι.

Η υπόθεση του βιβλίου είναι δύσκολο να παρουσιαστεί ως συνεχής αφήγηση, λέει ο Ζαν Ντυκά, λόγω της ιδιαιτερότητάς του· κατακερματίζεται και επανέρχεται στα θέματα που δόμησαν τη σκέψη των αρχαίων Ελλήνων – όπως λέει ο συγγραφέας, δεν ξέρει κανείς από πού να την αρχίσει: από τον Τυρταίο και τους Μεσσήνιους; Ο Τυρταίος μάλιστα εισάγει τους είλωτες στο πολιτικό σώμα. Λείπουν όμως από τον Μαραθώνα. Η «εξέγερση του Μαραθώνα» είναι ένα θέμα.

Τα παραθέματα όλα αποδίδονται στην αρχαία γλώσσα, ανάλογα με την εποχή και σε μετάφραση για τη διευκόλυνση του αναγνώστη. Οι κατάλογοι με τα ονόματα που αναφέρονται στο σώμα του βιβλίου διευκολύνουν επίσης για να ανατρέξει ο ενδιαφερόμενος κατά περίπτωση. Εν ολίγοις, το βιβλίο, με πλήθος πληροφορίες και παραπομπές, αποτελεί χρησιμότατο βοήθημα για τον ειδικό μελετητή, ενδιαφέρει οπωσδήποτε και έναν προβληματισμένο πάνω στο θέμα αναγνώστη και, κυρίως, είναι βιβλίο αναφοράς για κάθε ιστορικό.

Στο εξώφυλλο, χάλκινο έλασμα σε σχήμα ανδρικής μορφής, αρχαϊκών χρόνων, από το ιερό του Απόλλωνος στο Πτώον (Αρχαιολογικό Μουσείο Θήβας).

Οι είλωτες
Jean Ducat
μετάφραση: Μαρώ Τριανταφύλλου
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης – συνέκδοση με τη Γαλλική Σχολή Αθηνών
440 σελ.
ISBN 978-618-230-124-1
Τιμή €24,00