Islam Issa: «Αλεξάνδρεια»

Γοητευτικό ανάγνωσμα και συγχρόνως «μια πρωτότυπη, έγκυρη και γεμάτη ζωντάνια πολιτισμική ιστορία της πρώτης σύγχρονης πόλης» αποτελεί ο τόμος Αλεξάνδρεια. Η πόλη που άλλαξε τον κόσμο του Ισλάμ Ισσά, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πεδίο. Το βιβλίο βραβεύτηκε με το έπαθλο στη μνήμη του Στίβεν Ράνσιμαν «ως η σημαντικότερη μελέτη σχετικά με την Ελλάδα / τον ελληνισμό που εκδόθηκε στα αγγλικά». Ο Βρετανοαιγύπτιος συγγραφέας παρουσιάζει σε 30 κεφάλαια την ιστορία της πόλης από τα προομηρικά χρόνια μέχρι σήμερα και, ταυτόχρονα, βασικές σελίδες από την ιστορία του ελληνισμού, με τον οποίο είναι άρρηκτα συνδεδεμένη. «Γλαφυρό και συναρπαστικό», διαβάζεται ευχάριστα, σαν ένα μεταμοντέρνο μυθιστόρημα και καθηλώνει τον αναγνώστη με τις διαρκείς εντάσεις και εναλλαγές του. Στην απόλαυση του κειμένου συμβάλλει το συγγραφικό ύφος, ζωντανό και καθόλου ακαδημαϊκό. Εξαιρετικά χρήσιμη προσθήκη αποδεικνύονται οι χάρτες, οι εικόνες, οι σημειώσεις και, φυσικά, η βιβλιογραφία.

Οι προσωπικοί-βιωματικοί δεσμοί του συγγραφέα με την Αλεξάνδρεια αναδεικνύονται ήδη στον Πρόλογο. Προβάλλονται οι «οικογενειακές ιστορίες, συνομιλίες με φιλικούς ξένους και εκκεντρικούς περιπλανώμενους και οι δικές μου εμπειρίες ως flaneur, ως περιπατητή στους δρόμους της Αλεξάνδρειας» (σ. 25). Στο σταυροδρόμι αυτό της Αφρικής, της Ευρώπης και της Ασίας «συναντήθηκαν σπουδαίοι πολιτισμοί. Έλληνες και Αιγύπτιοι, Ρωμαίοι και Εβραίοι δημιούργησαν μια παγκόσμια πρωτεύουσα της γνώσης, η οποία άσκησε τεράστια επιρροή». Στη συνέχεια, η κάμερα μετακινείται και παρουσιάζεται η γέννηση και άνθηση μιας πόλης σε μια σειρά από κεφάλαια («Η αρχαία εποχή», «Το όνειρο του Αλέξανδρου», «Η ονειρεμένη πόλη του Αλέξανδρου», «Ο Πτολεμαίος Σωτήρ»). Η ιστορία συμπλέκεται με τη μυθολογία, αλλά και με σύγχρονες αφηγήσεις. «Οι δυνάμεις της πραγματικότητας και του μύθου θα συνδυάζονταν με μυστηριώδεις και απρόβλεπτους τρόπους. Θα δημιουργούσαν μια πόλη που θα άλλαζε τον κόσμο» (σ. 37). Πρόκειται για κοσμογονικές καταστάσεις, που δημιούργησαν μια θαυμαστή και υβριδική πόλη.

Συγκλονιστικό είναι για τον Έλληνα αναγνώστη το περιεχόμενο των κεφαλαίων αυτών, αφού παρουσιάζουν την ίδρυση της πόλης από τον Αλέξανδρο (331 π.Χ.), την προϊστορία της και τη ραγδαία της εξέλιξη στα ελληνιστικά χρόνια. Φυσικά, υπάρχει κατάλογος ολόκληρος με ομώνυμες πόλεις (σ. 61). Στην Αίγυπτο, ωστόσο, ιδρύεται εκείνη με τη λαμπρότερη ιστορία. Παρατίθενται «μύθοι και θρύλοι [που] καθιστούν ιδιαιτέρως ξεχωριστή τη δημιουργία της Αλεξάνδρειας» (σ. 66). Σκοπός είναι να γίνει «τόσο μεγάλη, που να εντυπωσιάσει ολόκληρο τον κόσμο. Μια μεγαλούπολη που θα έστελνε μήνυμα ισχύος του ιδρυτή της και της αυτοκρατορίας του. Μια πόλη που θα ανταγωνιζόταν την Αθήνα και την Καρχηδόνα, και μάλιστα στο σταυροδρόμι που θα συνέδεε τον ελληνιστικό κόσμο του Αλέξανδρου με τους θησαυρούς της Περσίας» (σ. 69). Περιγράφονται με ακρίβεια η ρυμοτομία της πόλης και τα λαμπρά οικοδομήματα, τα οποία ο ιδρυτής της δεν είδε (Σεραπείο, Καισαρείο, Μουσείο). Έμφαση δίνεται στην προσωπικότητα του Αλέξανδρου και στον κύκλο των εταίρων του, αλλά και στον φιλόσοφο Αριστοτέλη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον ωστόσο παρουσιάζει ένα άλλο ζήτημα, εκείνο του τάφου του Αλέξανδρου και του προσδιορισμού της τοποθεσίας του. Ο συγγραφέας παραθέτει αρκετές εκδοχές και αναλύει τις πιθανότερες. «Το κύριο αξιοθέατο της Αλεξάνδρειας ήταν ο τάφος του Αλέξανδρου, γνωστός ως Σήμα […] Για αιώνες ο τάφος του Αλέξανδρου έκανε την Αλεξάνδρεια προορισμό προσκυνήματος, σεβάσμιο χώρο έμπνευσης τον οποίο επισκέφτηκαν ο Ιούλιος Καίσαρας, ο Μάρκος Αντώνιος και τους επόμενους έξι αιώνες πολλοί Ρωμαίοι ηγέτες» (σ. 93).

{jb_quote}Έλληνες και Αιγύπτιοι, Ρωμαίοι και Εβραίοι δημιούργησαν μια παγκόσμια πρωτεύουσα της γνώσης, η οποία άσκησε τεράστια επιρροή.{/jb_quote}

Μεγάλη ανάπτυξη γνωρίζει η πόλη κατά τα ελληνιστικά χρόνια, όταν «η Αλεξάνδρεια είχε τη δική της πρόσθετη κυριαρχία εντός της πτολεμαϊκής δυναστείας» (σ. 97). Παρατίθενται ονόματα διαδόχων, όπως Πτολεμαίος και Αρσινόη, γνωστά από τον Καβάφη, ο οποίος θα παρουσιαστεί προς το τέλος του βιβλίου. Αναλύεται και η διερώτηση του ποιητή, τι σημαίνει να είναι κάποιος «Αλεξανδρινός» (σ. 108). Περιγράφονται με ιστορική ακρίβεια όλοι οι τομείς της δημόσιας ζωής (θρησκεία, εκπαίδευση, ψυχαγωγία, οικονομία, γραφειοκρατία). Αποδεικνύεται ότι «η πτολεμαϊκή περίοδος παραμένει μια από τις σημαντικότερες στην ιστορία της Αλεξάνδρειας. Και αυτό ισχύει όχι μόνο για τη φάση της οικοδόμησής της, αλλά και για τη φάση κατά την οποία η πόλη ανέπτυξε και σταθεροποίησε τον δικό της πολιτιστικό χαρακτήρα» (σ. 113). Στο σημείο αυτό, ιδιαίτερη μνεία αξίζει ο περίφημος Φάρος της Αλεξάνδρειας, ένα από τα Επτά Θαύματα του κόσμου, καθώς και «ο πρώτος φάρος στην καταγεγραμμένη ιστορία» (σ. 115). «Ήταν επίσης σύμβολο ισχύος, που είχε στόχο να εντυπωσιάζει. Το επιβλητικό μέγεθός του έδειχνε στον κόσμο την ισχύ και την υπεροχή των Πτολεμαίων. Κατέληξε επίσης να αντιπροσωπεύει το φως της γνώσης, που από αυτές τις ακτές εξαπλωνόταν σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης» (σ. 125).

Ως πρωτεύουσα της γνώσης, η Αλεξάνδρεια διαθέτει την περίφημη Βιβλιοθήκη, ιδρυτής της οποίας ήταν ο Αθηναίος Δημήτριος Φαληρεύς. «Στόχευε να είναι παγκόσμιος ομφαλός, οικουμενική όπως η ίδια η πόλη» (σ. 129). Οι διευθυντές της καταγίνονταν σε ένα «άγριο κυνήγι βιβλίων» (σ. 135) από όλο τον πολιτισμένο κόσμο και μετέρχονταν κάθε τρόπο απόκτησής τους. «Στο προσωπικό της περιλαμβάνονταν πολλοί μεταφραστές και χαρακίται – άσημοι συγγραφείς που έγραφαν σε χάρτα (πάπυρο)» (σ. 137). Αναδεικνύεται μια σειρά επαγγελμάτων του βιβλίου (συγγραφέας, επιμελητής, βιβλιοδέτης, βιβλιοθηκονόμος κ.λπ.). Σε αυτό το πλαίσιο πραγματοποιείται η μετάφραση της Βίβλου από τους Εβδομήκοντα. Επικρατεί η ελληνιστική κοινή, μια lingua franca της εποχής. Ταυτόχρονα, λειτουργεί η Βιβλιοθήκη του Αριστοτέλη στο Λύκειον της Αθήνας. Πάντως «θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι ο Αριστοτέλης υπήρξε ο νονός της Αλεξάνδρειας ή, ακριβέστερα, ο πνευματικός πατέρας της» (σ. 147). Επιπρόσθετα, δημιουργήθηκε ένα πνευματικό κέντρο («Ναός της γνώσης») με τη συρροή γνωστών λογίων και επιστημόνων στην πόλη του Αλέξανδρου.

Πασίγνωστη ιστορική φυσιογνωμία της πόλης είναι η «Αμάραντη Κλεοπάτρα», μια «υβριδική αλεξανδρινή ταυτότητα» (σ. 201), που συνενώνει τον ελληνικό και τον αιγυπτιακό πολιτισμό. Συνδέεται με δύο από τους επιφανέστερους Ρωμαίους, που ήταν μάλιστα ήρωες (Ιούλιος Καίσαρας και Μάρκος Αντώνιος). Γνωστός από τον κινηματογράφο είναι ο θάνατος της Κλεοπάτρας ύστερα από δάγκωμα κόμπρας. Επί των ημερών της, ωστόσο, πυρπολήθηκε η Βιβλιοθήκη, με αποτέλεσμα να καταστραφούν 700.000 βιβλία (σ. 206). Η λεηλασία συνεχίστηκε τους επόμενους αιώνες. Η ρωμαϊκή κυριαρχία στην πόλη συνδέεται με τη γέννηση του χριστιανισμού και την ίδρυση της Ορθόδοξης και της Κοπτικής Εκκλησίας. Δημιουργείται ένας συγκρητισμός δογμάτων, που περιλαμβάνει στοιχεία χριστιανισμού, γνωστικισμού και μυστικισμού. Όλες οι προσωπικότητες της φιλοσοφίας στεγάζονται στην πόλη (Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, Αμμώνιος Σακκάς, Ωριγένης, Πλωτίνος). Ο Καβάφης περιγράφει παραστατικά την εποχή ως εξής: «Έμεινε μαθητής του Αμμωνίου Σακκά δυο χρόνια/ αλλά βαρέθηκε τη φιλοσοφία και τον Σακκά […] Την περιέργειάν του είλκυσε/ κομμάτ’ η Εκκλησία να βαπτισθεί/ και να περάσει Χριστιανός» («Από την Σχολήν του περιωνύμου φιλοσόφου»). Δεινή ήταν όμως η τύχη της φιλοσόφου Υπατίας (365 μ.Χ.) που, δολοφονημένη από τον όχλο, αναδείχθηκε σε διαχρονικό «σύμβολο πολλών διαφορετικών ιδεών» (σ. 319).

Την αραβική κυριαρχία στη Μεσόγειο συνοδεύουν εμφύλιες συρράξεις μεταξύ μουσουλμανικών θρησκευτικών ομάδων, αλλά και πνευματική ανάπτυξη (αντιγραφή χειρογράφων και διάδοση κλασικών γραμμάτων στον αραβικό κόσμο). Ο συγγραφέας περιγράφει με ευρύτητα και αντικειμενικότητα τα ιστορικά γεγονότα και τις πνευματικές εξελίξεις που καθόρισαν τις τύχες της ανθρωπότητας. (Παρουσιάζονται νέα μυστικιστικά κινήματα, όπως κείνο των σούφι και του σουφισμού.) Η Αλεξάνδρεια βρίσκεται πάντα στο επίκεντρο της αφήγησης, άλλοτε ακμάζουσα και ισχυρή, άλλοτε υποβαθμισμένη, αλλά πάντα δεσπόζουσα και επιδραστική. Στο μεταξύ, τα λείψανα του Αγίου Μάρκου μεταφέρονται στη Βενετία με μυθιστορηματικό τρόπο και ιδρύεται η ομώνυμη βασιλική στην πόλη των Δόγηδων. Την αραβική κατάκτηση διαδέχεται η εποχή των Σταυροφοριών. «Σύμφωνα με τον μεσαιωνικό χρονικογράφο των Σταυροφοριών Γουλιέλμο της Τύρου: “Εύφοροι και πανέμορφοι κήποι, γεμάτοι οπωροφόρα δέντρα και φαρμακευτικά φυτά, περιέβαλλαν την πόλη σαν καταπράσινο δάσος. Και μόνο η σαγηνευτική θέα αυτού του τόπου προσκαλούσε τον περαστικό να μπει στην πόλη και, αφού έμπαινε, να παραμείνει εκεί”» (σ. 379).

Τις τύχες της Αλεξάνδρειας ακολουθεί ο Φάρος, ο οποίος διέρχεται όλα τα στάδια της φθοράς και της καταστροφής. «Ο 14ος αιώνας, ο αιώνας των συμφορών, αποτελείωσε τον Φάρο […] Το 1323 ένας ακόμη σεισμός υπήρξε το οριστικό χτύπημα» (σ. 397). Ο Ναπολέων οργανώνει το ταξίδι του στην Αίγυπτο το 1798 και, ακολουθώντας τον Αλέξανδρο, φιλοδοξεί «να δημιουργήσει μια αυτοκρατορία, να ιδρύσει μια νέα θρησκευτική λατρεία, να προσαρμοστεί στην υπάρχουσα κουλτούρα και να την ανανεώσει» (σ. 425). Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής, η επιστημονική ομάδα του ανακαλύπτει τη στήλη της Ροζέττης, χαραγμένη σε δύο γλώσσες, στην αιγυπτιακή και την ελληνική, και σε τρία συστήματα γραφής, γεγονός που θα επιτρέψει την αποκρυπτογράφηση της αρχαίας αιγυπτιακής γλώσσας. Κατά περίεργο τρόπο, ο Σαμπολιόν δεν αναφέρεται για την αποκρυπτογράφηση της στήλης της Ροζέττης, αλλά μνημονεύεται για την αφαίρεση μιας επιγραφής από τον τοίχο ενός ναού και τη μεταφορά της στο Λούβρο (σ. 453). Όλως παραδόξως, η στήλη κατέληξε στο Βρετανικό Μουσείο. Διακρίνεται μάλλον η ιδιαίτερη οπτική γωνία των Άγγλων ιστορικών.

{jb_quote}Η Αλεξάνδρεια βρίσκεται πάντα στο επίκεντρο της αφήγησης, άλλοτε ακμάζουσα και ισχυρή, άλλοτε υποβαθμισμένη, αλλά πάντα δεσπόζουσα και επιδραστική.{/jb_quote}

Η σύγχρονη ιστορία της Αλεξάνδρειας αποδίδεται με ευθυκρισία, και ειδικά η εποχή του Μοχάμεντ Άλι και της βρετανικής εισβολής, στην οποία αφιερώνεται ολόκληρο κεφάλαιο. Κοσμογονικά γεγονότα λαμβάνουν χώρα, όπως η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ το 1869 (σ. 459). Ικανοποιητικά περιγράφεται η ιστορία της ελληνικής κοινότητας της Αλεξάνδρειας. Τη λογοτεχνική της παρουσία συγκέντρωσε ο Λευτέρης Παπαλεοντίου στη δίτομη Ανθολογία Αιγυπτιώτικης Λογοτεχνίας και Κριτικής (2025). Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος βρίσκει την Αλεξάνδρεια να έχει αναδειχθεί σε πολιτιστικό κέντρο. Σημείο καμπής αποτελεί η συνάντηση των Ε.Μ. Φόρστερ και Κωνσταντίνου Καβάφη. «Η Αλεξάνδρεια άσκησε τέτοια επιρροή στον Καβάφη, που ήταν αναμφίβολα η πρωτεύουσα της φαντασίας και της τέχνης του» (σ. 498). Όπως χαρακτηριστικά τονίζει ο συγγραφέας του παρόντος βιβλίου, «η Αλεξάνδρεια είναι μια πολύπλοκη πρωταγωνίστρια από μόνη της, και η πολιτιστική ποικιλία της αποτελεί σημαντική δύναμη στις πολύπλοκες σχέσεις αγάπης και απώλειας» (σ. 499). Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ελληνική κυβέρνηση μεταφέρεται στην Αίγυπτο, «όπου ο βασιλιάς Γεώργιος Β’ και το υπουργικό του συμβούλιο σχημάτισαν εξόριστη κυβέρνηση» (σ. 522). Η ελληνική συμβολή περιγράφεται γλαφυρά, καθώς και η παρουσία του διπλωμάτη Γ. Σεφεριάδη, ο οποίος «είχε εμμονή με τον Αλεξανδρινό ποιητή Καβάφη και στη συνέχεια θα βραβευόταν με Νόμπελ» (σ. 522).

Το βιβλίο ολοκληρώνεται με την εποχή Νάσερ (1952-1970) και τον παναραβικό εθνικισμό του («Ο γιος του ταχυδρόμου»). Ταυτόχρονα, καταγράφονται τα έργα και οι ημέρες της οικογένειας του συγγραφέα, ο οποίος σημειώνει χαρακτηριστικά: «Αναρωτιέμαι τι σκεφτόταν ο παππούς μου για την πολύ αλλαγμένη πόλη του […] Δεν ήταν όλα θλιβερά. Η καλλιτεχνική ταυτότητα και η πολιτιστική αναγέννηση της πόλης σήμαιναν ότι, παρά τις πολυτάραχες δεκαετίες, η Αλεξάνδρεια εξακολουθούσε να είναι τόπος στον οποίο η κουλτούρα και η τέχνη παρέμειναν ζωντανές» (σσ. 543-4).

Ο τόμος ολοκληρώνεται με τη διαπίστωση της διαχρονικής παρουσίας της πόλης στην παγκόσμια ιστορία του πολιτισμού. Στο άριστο αποτέλεσμα για τον αναγνώστη συμβάλλει η άψογη μετάφραση του Μενέλαου Αστερίου, που αποδίδει γλαφυρά το επιστημονικό, καθώς και το λογοτεχνικό ύφος του κειμένου.

Αλεξάνδρεια
Η πόλη που άλλαξε τον κόσμο
Islam Issa
Μετάφραση: Μενέλαος Αστερίου
Πεδίο
640 σελ.
ISBN 978-960-635-898-2
Τιμή €30,00