Το τέλος του μεγαλείου

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και η κατάρρευση του κομμουνιστικού μπλοκ το 1989-1991 συνδέθηκαν με τον θρίαμβο του φιλελευθερισμού. Πολλοί προέβλεψαν το «τέλος της ιστορίας» ως πλαίσιο της ζωής στις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Η βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη θα χάιδευε όλες τις τάξεις και ο πόλεμος θα αποτελούσε λείψανο του παρελθόντος. Μια γενιά αργότερα, το ερώτημα «τι έχουν τα έρμα και ψοφάνε» είναι μάλλον κυρίαρχο και, μάλλον, αναπάντητο.

Γιατί ακόμα και στις χώρες των οποίων οι πολίτες δεν γνώρισαν κανένα άλλο σύστημα, παραλύει η φιλελεύθερη δημοκρατία; Στην Ε.Ε. αμφισβητούνται θεσμικά και κοινωνικά οι ηγεσίες – διαδηλώσεις, απώλεια κοινοβουλευτικής στήριξης, κρίση αντιπροσώπευσης ή πτώση εμπιστοσύνης. Γαλλία: με κυβέρνηση Λεκορνού/Μακρόν· Γερμανία: ο Μερτς αμφισβητείται· Ηνωμένο Βασίλειο: η αμφισβήτηση μετατοπίστηκε από τον Στάρμερ στο πολιτικό σύστημα· Ισπανία: αμφισβητείται η κυβέρνηση Σάντσεθ· Ρουμανία: κυβερνητική κρίση· Βουλγαρία: πολιτική αστάθεια με επίκεντρο τη διαφθορά· Τσεχία: ασταθής ο δισεκατομμυριούχος πρωθυπουργός Αντρέι Μπάμπις κ.λπ.

Ενα κοινό μοτίβο συνδέει τις χώρες. Η αίσθηση των πολιτών ότι έχουν εγκαταλειφθεί στη μοίρα τους, ότι αποκλείονται από τον διάλογο και τη συμμετοχή στα κοινά. Πιστεύουν ότι το οικοδόμημα των θεσμών δεν δίνει οικονομική ασφάλεια, κοινωνική δικαιοσύνη, αξιοκρατία, λογοδοσία ή προοπτική. Τι άλλο; Η μετατόπιση των ακροδεξιών ομάδων από το περιθώριο στην κεντρική πολιτική σκηνή. Το εθνικιστικό κύμα των ακροδεξιών λαϊκιστών ελαύνει με τον Εθνικό Συναγερμό (National Rally, πρώην Εθνικό Μέτωπο) στη Γαλλία, τη Λέγκα (Lega) της Ιταλίας, το Reform UK του Ηνωμένου Βασιλείου, την Εναλλακτική για τη Γερμανία (Afd), το Jobbik (Κίνημα για μια Καλύτερη Ουγγαρία) και το Fidesz στην Ουγγαρία, το Vox στην Ισπανία κ.λπ.

Ο φιλελευθερισμός, μια πολιτική φιλοσοφία που χτίστηκε για να αμφισβητήσει την εξουσία, έγινε απολίθωμα της εξουσίας. Ακόμα χειρότερα, στη μεταβιομηχανική οικονομία, ο φιλελευθερισμός γύρισε την πλάτη στις βασικές του υποσχέσεις και στα υποκείμενα που εκπροσωπούσε. Απομακρύνθηκε από την κοινωνία, έσπειρε τους σπόρους της αύξουσας κι εκτεταμένης ανισότητας (ακόμα και στις αναπτυγμένες χώρες). Δεν αντιμετώπισε την κλιματική αλλαγή, βλέπει ως απειλή την παγκόσμια μετανάστευση, δεν αντιμετωπίζει τις οικονομικές και κοινωνικές αναταραχές που προκαλούν οι ψηφιακές τεχνολογίες. Παράλληλα, υποκινεί την πολεμική προπαρασκευή και αναμορφώνει τη μαζική κουλτούρα και τις αξίες της αγοράς: απόκτηση πλούτου με κάθε τρόπο, λατρεία των ιδιωτικοποιήσεων και του ιδιωτικού τομέα. Αναμόρφωσε επίσης τη ρητορική που συνόδεψε τις αρετές της απορρύθμισης (άκριτο θαυμασμό για τις αγορές, περιφρόνηση του δημόσιου τομέα γιατί οι ιδιώτες μπορούν καλύτερα, μείωση φόρων, φρεναπάτη της ατέρμονης αύξησης του ΑΕΠ κ.λπ.).

Στην Ελλάδα η αναποτελεσματικότητα των κυβερνώντων δείχνει ότι δεν υπάρχει έλλειμμα προσώπων και ανοησιών που θα μπορούσαν να κατηγορηθούν για την κοινωνική παρακμή. Το τέλος του μεγαλείου των καμποτίνων δεν είναι κάποια αόριστη φήμη. Για χρόνια ταυτίζουν την ανοησία, την ανικανότητά τους και την απόλυτη ιδιοτέλειά τους με την οψέποτε ευημερία, την καλοπέραση, τη σταθερότητα και την ασφάλεια του λαού τους (δηλαδή, την εμπεδωμένη υπανάπτυξη και, άρα, την αύξουσα εξαθλίωση). Δεν μιλάμε για αντιπολιτευτική εικασία όταν μιλάμε για σημαντική κοινωνική και πολιτική αμφισβήτηση της κυβέρνησης Μητσοτάκη.

Τα πράματα έχουν λεχθεί από καιρό: «Καμία κοινωνία δεν μπορεί να ανθήσει και να ευτυχήσει με ασφάλεια, εάν το μεγαλύτερο μέρος των μελών της είναι φτωχό και εξαθλιωμένο» (και στη πρωτότυπη διατύπωση: «No society can surely be flourishing and happy, of which the far greater part of the members are poor and miserable».) Δεν το είπε ο Μαρξ, αλλά ο Ανταμ Σμιθ στον «Πλούτο των Εθνών» το 1776.

Το κακό είναι ότι το τέλος του μεγαλείου δεν πεθαίνει μόνο του. Είναι ρουφήχτρα που τραβάει στην περιδίνησή της ό,τι βρίσκεται κοντά της. Χιλιάδες μεγαλύτερα και μικρότερα πράγματα που είναι προσκολλημένα στην τροχιά της ψευδεπίγραφης επιτυχίας δείχνουν τη γύμνια τους· προκαλούν απελπισία, φόβο, θυμό, οργή: υλικά που συνοδεύουν θορυβώδεις καταστροφές και όχι ελπιδοφόρες αναδημιουργίες.