Τι σημαίνει: Κομπογιαννίτης

Στην ηπειρώτικη ύπαιθρο κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας και των πρώτων δεκαετιών μετά την Επανάσταση του ’21, οι σπουδαγμένοι γιατροί σπάνιζαν. Οι κάτοικοι των ορεινών κοινοτήτων αναγκάζονταν να βασιστούν στους πρακτικούς, τους εμπειρικούς γιατρούς, ή στους γέροντες και τις γερόντισσες του χωριού, που αντιμετώπιζαν κουτσά-στραβά τις αρρώστιες με βότανα ή, ακόμα χειρότερα, με ξόρκια, θυμιατίσματα, χαϊμαλιά και ξεματιάσματα.

Τότε, αλλά και πολύ αργότερα, σχεδόν μέχρι τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, εάν αρρώσταινες στην άγρια, δυσπροσπέλαστη ενδοχώρα της Ηπείρου, ίσχυε εν πολλοίς το ρητό «γίνου καλά, ή πέθανε». Η ζωή ήταν σκληρή και ο πλησιέστερος γιατρός, διπλωματούχος εννοείται, ήταν πολύ μακριά από το σπίτι του αρρώστου, στην κοντινότερη κωμόπολη ή στα Γιάννενα.

Οπότε, είτε έπρεπε να πάει ο ασθενής στον γιατρό, πράγμα αδύνατο εάν δεν μπορούσε να μετακινηθεί, ή να ταξιδέψει με το μουλάρι για ώρες ένας συγγενής του ασθενούς σε ορεινά μονοπάτια για να φέρει τον γιατρό στο σπίτι, κάτι επίσης πολύ δύσκολο, κι όχι μόνο από οικονομικής απόψεως, με τη μαύρη φτώχεια που έδερνε την Ηπειρο παραδοσιακά, αλλά και λόγω των καιρικών συνθηκών και των κινδύνων ενός ταξιδιού: ο γιατρός φοβόταν τους ληστές, αλλά και τα άγρια ζώα που ενέδρευαν στις ερημιές.

Αυτή η εφιαλτική κατάσταση έχει αποτυπωθεί παραστατικά και στον λαϊκό πολιτισμό: σ’ ένα ηπειρώτικο δημοτικό τραγούδι η ερωτοχτυπημένη θυγατέρα παρακαλεί τη μάνα της: «Δεν μπορώ μανούλα μ’, δεν μπορώ / αχ! σύρε να φέρεις τον γιατρό / να μου γιάνει μάνα τον καημό», κι εκείνη αποκρίνεται: «Σώπα κόρη μ’ και μην κλαις εσύ / θα φέρω τον γιατρό ταχιά πρωί /να σου γιάνει κόρη μ’ την πληγή». Μπορεί αυτός ο γιατρός, που θα ’φερνε μετά μυρίων κόπων, βασάνων και εξόδων ταχιά (νωρίς) την επόμενη μέρα η καημένη μάνα της άρρωστης κοπέλας να ήταν ένας επιστήμονας της ιατρικής, όμως το πιθανότερο ήταν να της έφερνε κάναν κομπογιαννίτη.

Μετά τα πρόσφατα γεγονότα με τον άδικο χαμό του Μαζωνάκη, ήρθε στην επικαιρότητα η μεσαιωνική λέξη «κομπογιανίτης», η οποία έχει πολύ ενδιαφέρουσα ετυμολογία: από το «κομπ(ώνω), δηλαδή «δένω με μάγια, εξαπατώ» και το «γιαν», από το «γιαίνω», δηλαδή «κάνω καλά, θεραπεύω». Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, από το «κόμπος» (το κομπόδεμα από βότανα), και το «Γιαννίτης» δηλαδή «πρακτικός γιατρός από τα Γιάννενα» – σ’ αυτήν την περίπτωση η λέξη γράφεται με δύο νι: «κομπογιαννίτης».

Κομπογιαννίτες λοιπόν ονομάζονταν περιφρονητικά οι εμπειρικοί γιατροί που παρίσταναν τον ειδικό, ενώ δεν είχαν τις απαραίτητες γνώσεις, οι περιοδεύοντες θεραπευτές που χρησιμοποιούσαν κυρίως τα βότανα για τα γιατροσόφια τους. Οι κομπογιαννίτες περιφέρονταν σε πόλεις και χωριά σοβαρότατοι, κρατώντας ένα κιβώτιο γεμάτο φάρμακα, ο δε προπορευόμενος βοηθός τους, το «κοπέλι», φώναζε: «Γιατρός! Γιατρικά! Βότανα για κάθε αρρώστια!».

Αυτοί οι πρακτικοί γιατροί, που τους έλεγαν και «Βικογιατρούς», κρατούσαν στο χέρι ένα ψηλό και χοντρό μπαστούνι με τον όφι της ιατρικής τυλιγμένο σ’ όλο του το μήκος, το «ματσούκι», απ’ όπου και η ονομασία τους «ματσουκάδες». Αυτό το ραβδί δεν ήταν μόνο το σύμβολο του επαγγέλματός τους (η «Ράβδος του Ασκληπιού») αλλά και ένα αμυντικό όπλο για τα αγρίμια, καθώς διέσχιζαν τις ερημιές της ηπειρώτικης ενδοχώρας…

Αυτοί ήταν οι κομπογιαννίτες, οι αγύρτες, οι αλμπάνηδες, οι τσαρλατάνοι της ιατρικής, που βρήκαν άξιους συνεχιστές της τέχνης τους στους σημερινούς ειδικούς της κβαντικής και σαμανικής ιατρικής…