Τι είναι ανθρώπινο;

Ο Φίλιπ Κ. Ντικ έγραψε «Το ηλεκτρικό πρόβατο» το 1968. Ο ακριβής τίτλος του είναι «Ονειρεύονται τα ανδροειδή ηλεκτρικά πρόβατα;». Το βιβλίο βέβαια είναι εξίσου γνωστό και με τον τίτλο της μεταφοράς του στον κινηματογράφο ως Blade Runner (για την Ιστορία, ο τίτλος αυτός είναι δανεισμένος από ένα άσχετο βιβλίο του William Burroughs). Αυτό όμως που μας νοιάζει εδώ δεν είναι ο τίτλος του βιβλίου αλλά ο τίτλος του άρθρου. Τι είναι ανθρώπινο; Αυτό είναι και το κέντρο του βιβλίου και ένα από τα βασικά ερωτήματα στο συνολικό έργο τού «Σέξπιρ της επιστημονικής φαντασίας», όπως αποκάλεσε τον Ντικ ο σπουδαίος φιλόσοφος και κριτικός της λογοτεχνίας Φρέντρικ Τζέιμσον.

Βλέπετε, για τον Ντικ η επιστημονική φαντασία δεν υπήρξε ένα είδος-φετίχ, ένας τρόπος να εξετάσει την ανθρώπινη εξέλιξη μέσω της επιστημονικής προόδου ή μια σπουδή πάνω στην ίδια την επιστήμη. Αντίθετα, υπήρξε ένα πεδίο απόλυτης ελευθερίας, μια σύμβαση όπου θα μπορούσε να εξερευνήσει χωρίς όρια το ανθρώπινο. Ο άνθρωπος τοποθετημένος στο μέλλον είναι απλώς μια δυνατότητα. Μια υπόθεση ανοιχτή ταυτόχρονα προς το όνειρο και τον εφιάλτη. Και τα βιβλία του, χωρίς να αναζητούν επιστημονική συνέπεια ή μελλοντολογική ακρίβεια, είναι υποθέσεις πάνω σε μια ανθρώπινη προοπτική που δεν μιλάει για το μελλοντικό αλλά για το ανθρώπινα οικουμενικό.

Το «Ηλεκτρικό πρόβατο», το πιο γνωστό του μυθιστόρημα, λειτουργεί ακριβώς έτσι. Στο κέντρο της υπόθεσης βρίσκεται το ερώτημα: «Τι είναι αυτό που κάνει τον άνθρωπο άνθρωπο;». Πιο συγκεκριμένα, τι είναι αυτό που έχει ένας άνθρωπος και δεν μπορεί να αποκτήσει μια μηχανή; Μια τελειοποιημένη ρέπλικα, ένα ακριβές αντίγραφο; Ποιο είναι το στοιχείο αυτό που βρίσκεται στον πυρήνα του ανθρώπου και δεν μπορεί ούτε να αντιγραφεί ούτε να κατασκευαστεί;

Το ερώτημα αυτό δεν προέκυψε από κάποια ιδιαίτερη ενασχόληση του συγγραφέα με τη ρομποτική ή αυτό που σήμερα λανσάρουμε ως τεχνητή νοημοσύνη. Προέκυψε από την έρευνά του για τους ναζί (κατά τη διάρκεια της συγγραφής τού The man in the high Castle). Πιο συγκεκριμένα όταν διάβαζε για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης προέκυψε η ερώτηση για το αν αυτοί οι τύπο ήταν άνθρωποι. Τι διαφορά έχει ένας υπάλληλος μαζικού θανάτου από μια μηχανή; Για τον Ντικ δεν έχει καμία διαφορά. Γιατί αυτό που κάνει έναν άνθρωπο ανθρώπινο είναι η συμπόνια. Η συμπόνια, η κατανόηση, η αλληλεγγύη. Ο τρόπος του να κατανοεί μέσα από το συναίσθημα και την ταύτιση. Αυτός έγινε και ο πυρήνας του «Ηλεκτρικού προβάτου».

Εχουμε την ψευδαίσθηση πως ο άνθρωπος εξελίσσεται. Ενώ στην πραγματικότητα όλη η ανθρώπινη ιστορία του ανθρώπου δεν είναι τίποτα άλλο από μια προσπάθεια να μείνει σταθερός στον πυρήνα του. Στις διαφορετικές εκδοχές της ίδιας ουσίας. Το στοίχημα της ψυχής του ανθρώπου και οι άπειρες φορές που το κέρδισε ή το έχασε. Ο πολιτισμός μπορεί να γίνεται πιο λειτουργικός, να προσφέρει περισσότερες ανέσεις ή λύσεις. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως έχει και ανθρώπινο βάθος.

Η θρυμματισμένη μας πραγματικότητα μοιάζει να έχει βγει από μυθιστόρημα του Φίλιπ Κ. Ντικ. Από τη μία η επέλαση του απάνθρωπου, της στρατευμένης αδιαφορίας και του κανονικοποιημένου κυνισμού. Από την άλλη η μεγέθυνση των ανθρώπινων αντιγράφων είτε με τη μορφή μηχανής ή με την αντικατάσταση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Ανθρώπινων αντιγράφων που δεν έχουν τίποτα το ανθρώπινο. Και τελικά η παραγωγή ανθρώπων που μοιάζουν περισσότερο με μηχανές παρά με φορείς του ανθρώπινου. Μέχρι η συμπόνια να γίνει ο κανόνας του τραγουδιού, μέχρι η αλληλεγγύη να γίνει ο κοινά αποδεκτά τρόπος, η ερώτηση θα διαμορφώνεται ως εξής: Ονειρεύονται οι άνθρωποι του 20ού αιώνα ηλεκτρικά πρόβατα;