Τεχνο-αρχία: ο θαυμαστός νέος κόσμος

Η σύζευξη τεχνικής και καπιταλισμού, σε έναν μηχανισμό που λειτουργεί ως αυτοσκοπός και αποβλέπει αποκλειστικά στη διατήρηση και στην επέκτασή του, παρήγαγε την Τεχνο-αρχία, μια νέα ολοκληρωτική τάξη κυριαρχίας. Η νέα αυτή σύζευξη επιβάλλει τον επαναπροσδιορισμό τόσο του ρόλου της τεχνικής και του καπιταλισμού, όσο και της μεταξύ τους αλληλεπίδρασης. Τη θέση αυτή αναπτύσσει ο κοινωνικός φιλόσοφος Lelio Demichelis στο τελευταίο του βιβλίο «Τεχνοαρχία ή Το πλοίο των τρελών. – Η ψηφιακή κοινοτοπία του κακού» (Εκδόσεις Derive Approdi, 2025), όπου εξετάζει την ψηφιακή τεχνολογία, την τεχνητή νοημοσύνη και τον ρόλο της τεχνικής. Από τις απαρχές της ανθρώπινης ιστορίας, η τεχνική πρόσθεσε ένα «τεχνητό δυνατό» στο «φυσικό δυνατό» που είχε στη διάθεσή του ο άνθρωπος. Ο Demichelis επισημαίνει ότι: «η τεχνο-αρχική εξουσία αντιλαμβάνεται το περιβάλλον ως φυσικό ορυχείο προς εκμετάλλευση και τον άνθρωπο ως κοινωνικό ορυχείο προς εκμετάλλευση». Είναι η επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα που σηματοδοτεί την κυριαρχία της τεχνικής στον άνθρωπο, μέσω του υπολογιστικού μηχανισμού που καθιστά εφικτή την υπέρβαση των φυσικών ορίων του ανθρώπου, επιβάλλοντας προοδευτικά τη δική της λογική αυτοαναπαραγωγής και απεριόριστης επέκτασης, ως τον μοναδικό δυνατό —και επομένως νομιμοποιητικό— ορίζοντα ανάπτυξης.

Η τεχνική έτσι μετατρέπεται από μέσο σε σκοπό, αντικαθιστώντας τη σκέψη και τη φαντασία, ανοιχτές σε κάθε δυνατότητα, με μια εργαλειακή ορθολογικότητα, αναδεικνύοντας αυτό που ήταν εξαρχής: μια αντι-ανθρώπινη, αλλοτριωτική και καταστροφική συνθήκη, της οποίας οι αρνητικές επιπτώσεις πολλαπλασιάστηκαν μέσω των συνάψεων με τον καπιταλισμό.

Η λογική της αναπαραγωγής και της απεριόριστης συσσώρευσης του κεφαλαίου με κάθε κόστος, βρήκε στον υπολογιστικό μηχανισμό και στην τεχνική —εφαρμοσμένες στην οργάνωση και στη διοίκηση της εργασίας— έναν στρατηγικό σύμμαχο. Η επιστημονική και η βιομηχανική επανάσταση εμφανίστηκαν στην παγκόσμια σκηνή ως δύο αλληλένδετες δυνάμεις, με αποκλειστικό σκοπό την επιβίωση και την απεριόριστη επέκτασή τους. Η σχέση αυτή ορίζει τα βασικά χαρακτηριστικά της Τεχνο-αρχίας: την πραγμάτωση μιας απόλυτης αρχής διοίκησης, θεμελιωμένης στην υπολογιστική γνώση και στην τεχνική, θεμελιακών παραγόντων αξιοποίησης του κεφαλαίου. Ο Demichelis επισημαίνει πώς ο τεϊλορισμός μετατράπηκε σταδιακά, από μέθοδο επιστημονικής οργάνωσης και ελέγχου της εργασίας και εξορθολογισμού της διαδικασίας αξιοποίησης του κεφαλαίου, σε απόλυτο κριτήριο επιστημονικής οργάνωσης και ελέγχου της κοινωνίας. Ο κατακερματισμός της εργασίας επέφερε και τη διάσπαση της κοινωνίας σε επιμέρους πεδία, ανασυνθέτοντάς τα στη συνέχεια, μέσω κυρίαρχων μιντιακών στρατηγικών που στοχεύουν στην προβολή μιας κατ’ επίφαση πραγματικότητας ως το βασίλειο ελευθερίας, διασκέδασης, απόλαυσης και ευκαιριών αυτοπραγμάτωσης.

Η αντιμετώπιση των επιπτώσεων της Τεχνο-αρχίας προϋποθέτει καταρχήν την αναγνώριση του αυτόνομου και αρνητικού δυναμικού της τεχνικής. Ο Demichelis αντιπαρατίθεται με τις διάφορες τάσεις στην Αριστερά, που υποτίμησαν και εξακολουθούν να υποτιμούν αυτή την πλευρά. Αφενός, με την υποστήριξη που προσέφερε σε όλο τον 20ό αιώνα η ιστορική, βιομηχανιστική και παραγωγιστική Αριστερά —τόσο στη σοσιαλδημοκρατική όσο και στη λενινιστική εκδοχή της– στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων ως «προοδευτικών», και, αφετέρου, με την υπερεκτίμηση των καταστροφικών αποτελεσμάτων της Τεχνο-αρχίας πάνω σε οπισθοδρομικές πολιτισμικές και κοινωνικές δομές, εξαιτίας της υποτιθέμενης χειραφετητικής της αξίας. Το επόμενο βήμα είναι να αναγνωρίσουμε ότι η Τεχνο-αρχία δεν μεταρρυθμίζεται. Κάθε προσπάθεια να περιοριστεί η αρνητικότητά της απέναντι στη ζωή των ανθρώπων και στις οικολογικές ισορροπίες του πλανήτη, παραμένοντας εντός της κατεστημένης τάξης, είναι καταδικασμένη να αποτύχει. Διότι η Τεχνο-αρχία «αρκεί» στον εαυτό της —είναι causa sui, υπενθυμίζει ο Demichelis— και κάθε στοιχείο ξένο προς τον ολοκληρωτικό λόγο, πάνω στον οποίο θεμελιώνεται, απωθείται συστηματικά και βίαια, όταν δεν μπορεί να αφομοιωθεί. Για να υπερβούμε τη δεδομένη τάξη, πρέπει να βγούμε έξω από αυτήν. Πρέπει να αντιτάξουμε μια ριζοσπαστική σκέψη που αντιτάσσεται, ab origine, στην επικυριαρχία του δίπολου τεχνικής – καπιταλισμού.

Σε ποιους πολιτικούς και κοινωνικούς δρώντες μπορεί κανείς να στηριχθεί σήμερα, για να «αναζητήσει δρόμους μέσα από τους οποίους η σκέψη θα μπορεί να ανταποκριθεί σε αυτό που είναι άξιο να σκεφτούμε», παραμένει, όπως το βλέπει ο ίδιος ο Demichelis, ένα απολύτως ανοιχτό και δύσκολα επιλύσιμο ζήτημα. Το σιδερένιο κλουβί μέσα στο οποίο βρισκόμαστε είναι εξαιρετικά συμπαγές: συνθλίβει κάθε εναλλακτική σκέψη και δράση. Πέρα από την αντίφαση ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία που ανθίσταται, υπάρχουν εστίες αντίστασης και σε διάφορα μέτωπα: φυλετικό, μετα- και αποαποικιακό, οικολογικό, έμφυλο και σεξουαλικού προσανατολισμού. Τα κινήματα όμως που συνδέονται με αυτά παραμένουν συχνά εγκλωβισμένα σε ταυτοτικά πεδία, τα οποία συνήθως δεν επικοινωνούν μεταξύ τους, στερούμενα μιας ενοποιητικής σκέψης. Σε τελική ανάλυση, λειτουργούν ως αρθρώσεις του ίδιου κατακερματισμού που η κοινωνία – εργοστάσιο προωθεί ως θεμέλιο της αυτοαναπαραγωγής της.

Η Τεχνο-αρχία παραμένει ακλόνητη και παράγει, περισσότερο από ποτέ, πόλεμους, ακραία βία, γενοκτονία και οικοκτονία. Ωστόσο το να τοποθετήσουμε τα προβλήματα στο σωστό επίπεδο ριζοσπαστισμού, να συνεχίσουμε να εγείρουμε «το ζήτημα της σκέψης» ως παγκόσμιο επίδικο, όπως κάνει ο Demichelis, είναι σημαντικό, καθοριστικό. Γιατί χωρίς αυτό δεν απομένει άλλο, από το «Πλοίο των τρελών».

*Μηχανολόγος Μηχανικός