Σήματα της δυσαρέσκειας

Εάν αποστασιοποιηθούμε λίγο από τη δημοσκοπική κοινοτοπία και σταθούμε στη μεγάλη εικόνα, θα βλέπαμε ότι τα θέματα που προκαλούν δυσαρέσκειες στους ανθρώπους είναι περίπου τα ίδια. Για την παγκόσμια μεσαία τάξη, οι πόλεμοι και η διεθνής αστάθεια, η κατανομή του εισοδήματος, η ασφάλεια, η τρομοκρατία, η εγκληματικότητα, η κλιματική αλλαγή, η μετανάστευση, η υγεία και η εκπαίδευση, η στέγη και το κόστος διαβίωσης, η απασχόληση και οι μισθοί, η ενέργεια, οι συντάξεις κ.λπ. αποτελούν τα δημόσια θέματα. Δύσκολα αντιμετωπίζονται. Τουλάχιστον, όχι με τις δοκιμασμένες πολιτικές αξιολόγησης «τύπου ΑΑΑ»: Αμέλειας, Ανοησίας, Αδιαφορίας.

Δεν είναι παράξενο που οι πολίτες πέφτουν στην περιδίνηση ονείρων, αντικατοπτρισμών και λαϊκιστικής νέμεσης – με την τελευταία να παίρνει μορφή μιας ηθικής αγανάκτησης που προκύπτει από την ιδέα ότι οι κυβερνώντες τα έχουν χαμένα είτε από δυνάμεις που τους ξεπερνούν είτε από ιδιοτέλεια είτε, τέλος, από εγγενή ανικανότητα. Αυτή είναι η οδός προς την ακροδεξιά του φάσματος.

Αλλά ποια είναι η μεσαία τάξη; Τα στρωματικά συστήματα σήμερα δεν έχουν τη μορφή της πυραμίδας που είχαν τα παλαιότερα. Μοιάζουν περισσότερο με δάκρυ, με λίγους στην κορυφή, τους πολλούς στη μέση και πάλι λίγους (μάλλον αόρατους) στο κάτω μέρος. Κι από εδώ ξεκινάει το μεγάλο επιχείρημα: Ζούμε καλύτερα απ’ ό,τι οι παππούδες μας; Σίγουρα ναι. Αλλά αυτό δεν σημαίνει νίκη κάποιου συστήματος.

Δύο κοινωνικοί επιστήμονες, μάλλον άγνωστοι στην Ελλάδα, αλλά γνωστοί στις χώρες τους και στα πεδία τους, από διαφορετικές αφετηρίες και επιστημονικά υπόβαθρα καταλήγουν στο ίδιο περίπου συμπέρασμα για τις μεσαίες τάξεις.

Ο Ρακές Κοτσχάρ (Rakesh Kochhar), Ινδοαμερικανός οικονομολόγος, γνωστός για τις στατιστικές αναλύσεις μεγάλων διεθνών δεδομένων γύρω από την εξέλιξη της παγκόσμιας μεσαίας τάξης, είναι αρκετά περιεκτικός: «Μια παγκόσμια μεσαία τάξη είναι περισσότερο υπόσχεση παρά πραγματικότητα: Από το 2001 έως το 2011, σχεδόν 700 εκατομμύρια άνθρωποι ξεφεύγουν από τη φτώχεια, αλλά οι περισσότεροι μόλις που τα καταφέρνουν». Αυτό κάτι πρέπει να μας θυμίζει. Η βελτίωση των μεγεθών δεν συνεπάγεται αυτομάτως στέρεη και ευημερούσα μεσαία τάξη. Το ότι τα τελευταία χρόνια πάνω από 700 εκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν από την ακραία φτώχεια (δίχως αυτός ο αριθμός να πιάνει τους Στόχους της Χιλιετίας του ΟΗΕ) είναι καλό. Όμως οι περισσότεροι παραμένουν ευάλωτοι.

Ο Ζεράρ Βορμσέρ (Gérard Wormser), Γάλλος φιλόσοφος, γνωστός για το έργο του στη σύγχρονη φιλοσοφία και πολιτική θεωρία, εκδότης του φιλοσοφικού περιοδικού «Sens Public», είναι περισσότερο απαισιόδοξος: «Η βία του σύγχρονου παγκόσμιου συστήματος δεν έχει να κάνει μόνο με αυτό που ξέρουμε αλλά και με όσα ξεχάσαμε… Εντοπίζεται στο γεγονός ότι το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού άνετα μπορεί να θεωρηθεί άχρηστο όσον αφορά τη συλλογική ύπαρξη των υπολοίπων». Κοιτάξτε γύρω σας και βγάλτε μόνοι σας το συμπέρασμα.

Και ξανά στα δικά μας. Η πολιτική σήμερα είναι σχέση μελών της ίδιας εθνικής ομάδας. Ο κόσμος φωνάζει για αλλαγή και η πίστη στην πολιτική βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο όλων των εποχών. Ο καθορισμός δημόσιων προτεραιοτήτων σε βασικούς τομείς που προαναφέραμε δεν είναι εύκολη υπόθεση σε έναν κόσμο αβεβαιότητας, όπου η οικονομική ανάπτυξη είναι πεισματικά χαμηλή και εντείνονται οι ανισότητες.

Τα εγκαίνια και οι φιέστες -δεν θα τα προλαβαίνουμε στην προεκλογική περίοδο- αποκαλύπτουν την πραγματικότητα στα «χωριά Ποτέμκιν». Αντιπροσωπεύουν τη χυδαία έκφραση της πολιτικής τύπου Γεωργιάδη. Αν ο Τσίπρας ή ο Ανδρουλάκης θέλουν κάτι διαφορετικό από τα «πάθια» του Μητσοτάκη, αυτό δεν είναι να προσλάβουν έναν αντι-Στάνλεϊ Γκρίνμπεργκ. Θα πρέπει να ξανακερδίσουν τα πνιγμένα μεσο-στρώματα και, με σαφήνεια, να δείξουν τη διαφορετική πολιτική. Όχι, δηλαδή, ψιθυρίσματα ότι οι οικονομικές, άρα οι ατομικές επιδόσεις θα πάνε οπωσδήποτε καλύτερα, μετά τις εκλογές. Όσο πιο ευάλωτη είναι η κοινωνία, όσο πιο αδύνατο το κράτος ευημερίας, όσο μεγαλύτερη η πίστη στην αυτορύθμιση της αγοράς τόσο οξύτερο το πρόβλημα της αφετηρίας.