Προβολή

Προσπαθώντας να ερμηνεύσω τη συμπεριφορά του κ. Ερντογάν, που με ριπές από ενορχηστρωμένες απειλές –λεκτικές, επί χάρτου και επί του πεδίου– καταφέρεται ενάντια στην Ελλάδα ξαναγράφοντας με υποδειγματική μονομέρεια γεγονότα του παρελθόντος, αμφισβητώντας συνθήκες και κατασκευάζοντας νέες πραγματικότητες του παρόντος («στρίβει», λέγεται, το καλώδιο λόγω του παράνομου πάρκου στο Καστελόριζο που έτσι νομιμοποιείται), παρατηρώ μια επαναλαμβανόμενη διαδικασία που στην ψυχανάλυση ορίζεται ως προβολή.

Προβολή είναι η ψυχική διαδικασία κατά την οποία «το υποκείμενο εξορίζει από τον εαυτό του και εντοπίζει σε άλλο πρόσωπο ή πράγμα ιδιότητες, συναισθήματα, επιθυμίες, δηλαδή “αντικείμενα” που παραγνωρίζει ή αρνείται για το ίδιο. Αυτό σημαίνει άμυνα αρχαϊκής προέλευσης που ενεργοποιείται [μεταλλαγμένη σε επίθεση] στην παράνοια, αλλά και σε “κανονικούς” τρόπους σκέψης, όπως η προκατάληψη» (Laplanche και Pontalis, Λεξικό της Ψυχανάλυσης).

Η διαδικασία της προβολής συνίσταται δηλαδή στο να κατηγορείς τον «άλλο» (το πρόσωπο π.χ. ενός ηγέτη ή το «πράγμα», π.χ. έναν αδιαφοροποίητο λαό) αποδίδοντας σε αυτόν τις δικές σου επιθυμίες, προθέσεις, σχέδια και πράξεις κατίσχυσης εναντίον του. Πρόκειται για μια προσπάθεια να τον ενοχοποιήσεις, να τον καταστήσεις το «κακό αντικείμενο» προσθέτοντας κατηγορίες και απαιτήσεις για να τον παγιδεύσεις, δημιουργώντας ντε φάκτο παράνομες καταστάσεις – βλέπε mavi vatan, τουρκολιβυκό μνημόνιο κ.ά. Η επιθυμία αυτή είναι ακόρεστη όσο ο άλλος ως «κακό» υποκείμενο υποχωρεί για να «μείνουν ήσυχα τα νερά του Αιγαίου» και εσύ του αποσπάς φαντασιακά ή πραγματικά κάτι περισσότερο. Οσο η διαδικασία προβολής προχωρεί χωρίς αντιστάσεις από το «αντικείμενο», τόσο πιο πολύ ανοίγει η βουλιμία σου, έτσι που φαντασιακά να τείνεις να το καταβροχθίσεις. Κάτι που, όπως λένε και πρόσφατα ιστορικά παραδείγματα, δεν θα σε ανακουφίσει, γιατί θα χάσεις την ικανοποίηση να το τιμωρείς. Ετσι ο δρόμος μένει ανοιχτός για επόμενες προβολές.

Η διαδικασία της προβολής, όπως αναπτύσσεται από τον Τούρκο πρόεδρο εντός και εκτός Τουρκίας, δεν αφορά, θεωρώ, μόνο την εσωτερική κατανάλωση, όπως κάποιοι πολιτικοί και διανοούμενοι υποστηρίζουν στην Ελλάδα. Ούτε την εκστρατεία ταπείνωσης και εκφοβισμού της χώρας, της οποίας μεγάλο μέρος των κατοίκων είναι πρόσφυγες, εξόριστοι από την Πόλη, τον Πόντο και τη Μικρά Ασία, εστίες τους αιώνων. Εκφοβισμού που εναλλάσσεται, όπως πρόσφατα, με δηλώσεις περί καλής γειτονίας. Η διαδικασία της εναλλαγής μεταξύ απειλής και υπό όρους εφησυχασμού ήταν και συνεχίζει να είναι το ψυχολογικό όπλο κάθε αποικιοκράτη γης και ψυχής: Οι υπήκοοι, πραγματικοί ή φαντασιακοί, οφείλουν να είναι υπάκουοι, αλλιώς, όπως και τα παιδιά πρέπει να τιμωρούνται. Τα λόγια και οι πράξεις κάποιου που γίνεται εναλλάξ «κακός» και «καλός» αποκτούν στην περίπτωση του κ. Ερντογάν ιδιαίτερη βαρύτητα, γιατί συνοδεύονται από μια πολεμική βιομηχανία με συγκεκριμένους στόχους –αν θυμηθούμε και τα περί Ακρόπολης– και φανατίζουν με σοβινιστικές τελετές τους πολίτες της Τουρκίας, εισάγοντας τον «αλυτρωτισμό» σε σχολικά βιβλία.

Χρησιμοποίησα ψυχαναλυτικούς όρους με την επίγνωση ότι σκοτεινές ιστορικές εμπειρίες έδειξαν επανειλημμένα πως μια ατομική ψυχική διαδικασία μπορεί να γίνει και επιδημία που πλήττει σύνολα.