Πιο επίκαιρο από ποτέ το Πολυτεχνείο

Την επόμενη Τρίτη το κέντρο της Αθήνας θα είναι «αστακός» με πάνοπλους αστυνομικούς, drones και αύρες. Η εικόνα αυτή προσδιορίζει την 53η επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου ως ημέρα κινδύνου. Κι όμως, το σύνθημα της εξέγερσης ήταν «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία», ίσως ο πιο σύντομος ορισμός μιας πραγματικής Δημοκρατίας, όπως έχει συχνά επισημανθεί. Ασφαλώς, τα επεισόδια μιας μειοψηφίας με ύποπτες σκοπιμότητες είναι υπαρκτά και πρέπει να αντιμετωπίζονται, όμως υποβαθμίζουν και εκτρέπουν το πραγματικό νόημα της επετείου.

Η εξέγερση του Νοέμβρη 1973 ξεκίνησε από τους νέους, όχι από τις κομματικές ηγεσίες, αν και πολλοί νέοι φοιτητές είχαν πολιτική ταυτότητα, πολλοί από αυτούς νέοι κομμουνιστές, όπως είχε επισημάνει ο καθηγητής Γιάννη Βούλγαρης με αφορμή την 50ή επέτειο, εξηγώντας επίσης ότι στη συνέχεια κάθε παράταξη έδωσε στο Πολυτεχνείο το δικό της νόημα. Ο ιστορικός Πολυμέρης Βόγλης υπογράμμισε ότι δύσκολα βρίσκει κάποιος άλλη άοπλη εξέγερση στην ελληνική ιστορία. Και αυτή ήταν η δύναμή της: νέοι άνθρωποι χωρίς όπλα και χωρίς καθοδήγηση που διεκδίκησαν το αυτονόητο.

Μετά το 1974, η επέτειος έγινε κι αυτή υπόθεση της νεολαίας. Τα σχολεία έκαναν πορείες προς την αμερικανική πρεσβεία, μέσα σε ένα κλίμα δημοκρατικής ευφορίας, η οποία συνοδευόταν με την αίσθηση ότι ο κόσμος «άνοιγε» ύστερα από το σκοτάδι της χούντας. Η Δημοκρατία πήγαινε «πακέτο» με την ένταξη στην ΕΟΚ, το πανεπιστήμιο ως «κοινωνικό ανελκυστήρα», τη σταθερή δουλειά, το πρώτο σπίτι. Οι δυσκολίες δεν έλειπαν, όμως ο ορίζοντας ήταν καθαρός: Τα παιδιά θα ζούσαν καλύτερα από τους γονείς τους.

Ο σεβασμός στους νεκρούς του Πολυτεχνείου δεν ήταν μόνο η απότιση τιμής προς τους γενναίους ήρωες, αλλά και η ευγνωμοσύνη για το παράθυρο που είχαν ανοίξει στις ζωές όλων μας.

Σήμερα, όμως, η νέα γενιά στην Ελλάδα αλλά και στην υπόλοιπη Ευρώπη, οι νέοι, αντιμετωπίζει το μέλλον με αβεβαιότητα.

Σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετρο, το 54% των Ελλήνων πιστεύει ότι τα σημερινά παιδιά θα ζήσουν χειρότερα από τους γονείς τους, ενώ στην υπόλοιπη Ευρώπη το ποσοστό είναι 45%.

Η οικονομική ασφάλεια είναι μια από τις βασικές προϋποθέσεις για να υπάρχει εμπιστοσύνη στο πολιτικό σύστημα. Ομως το Ινστιτούτο Εργασίας της ΓΣΕΕ υπολογίζει ότι ο μέσος πραγματικός μισθός είναι 31% χαμηλότερος από το 2009 και πρακτικά στάσιμος από το 2019.

Σχεδόν ένας στους τέσσερις νέους ζει σε νοικοκυριό που δίνει πάνω από το 40% του εισοδήματός του για στέγη, αναλογία που είναι σχεδόν τριπλάσια από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Δεν είναι παράδοξο ότι οι Ελληνες φεύγουν από το πατρικό σχεδόν στα 31, τέσσερα και πλέον χρόνια αργότερα από τους υπόλοιπους Ευρωπαίους.

Σε έρευνα που δημοσιεύτηκε πέρσι («Το Βήμα») σε νέους και νέες σε μεγάλη κλίμακα στη Νοτιοανατολική Ευρώπη από το ίδρυμα Friedrich-Ebert-Stiftung και το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ), προέκυψε ότι σημαντικό μέρος των νέων στηρίζει τη Δημοκρατία υπό όρους, όπως για παράδειγμα με την προϋπόθεση της οικονομικής ασφάλειας.

Υπάρχει και μια βαθύτερη πολιτική μετατόπιση, η οποία οφείλεται στον οικονομισμό και την επικράτηση της παγκοσμιοποιημένης αγοράς. Κάθε επιλογή μετριέται με λογιστικά κριτήρια, καθώς οι κυβερνήσεις υποκλίνονται στη δύναμη των αγορών και οι κοινωνικές πολιτικές γίνονται απλά ένα κόστος που πρέπει να μειωθεί.

Η κατάσταση αυτή διαβρώνει την ιδέα ότι οι άνθρωποι μπορούν να αλλάξουν τη ζωή τους με την πολιτική δράση.

Σε μια περίοδο που ο πληθωρισμός καταστρέφει τα εισοδήματα, για παράδειγμα, τα συνδικάτα θα έπρεπε να είναι στην πρώτη γραμμή, αλλά αυτά λάμπουν διά της απουσίας τους. Και τούτο δεν συμβαίνει μόνο στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, η συνδικαλιστική πυκνότητα, από 26% το 1995, είχε πέσει συνολικά στο 14% το 2020 και στον ιδιωτικό τομέα κάτω από το 10%.

Υπό τις συνθήκες αυτές, μια γενιά που μπαίνει στην αγορά εργασίας, με μπλοκάκι, σπαστά ωράρια, πλατφόρμες και την ΑΙ να απλώνεται παντού, δεν ξέρει πού να απευθυνθεί και πώς να διεκδικήσει. Ετσι, η πολιτική υποχωρεί μπροστά στη λογική της αγοράς.

Η διάθεση, βέβαια, για συλλογική δράση δεν έχει σβήσει. Και τούτο φάνηκε τον Φεβρουάριο του 2025, όταν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους για τα Τέμπη χωρίς κομματικές σημαίες, με τους νέους στην πρώτη γραμμή. Σε πολλές χώρες, όπως στη Γαλλία και τη Σερβία, αλλά και στην Ισπανία, την Πορτογαλία και την Αλβανία βλέπουμε κινητοποιήσεις νέων, χωρίς κομματικό καπέλο, με αιτήματα που έχουν κοινό παρονομαστή και πάλι το αυτονόητο: το δικαίωμα να κάνεις σχέδια για τη ζωή σου.

Το Ψωμί είναι πάλι επίκαιρο στην εποχή της διαρκούς κρίσης, όπως και μια ουσιαστική Παιδεία που δίνει ευκαιρίες, αλλά και η Ελευθερία, με την έννοια των θεσμών που υπηρετούν όλους, όχι μόνο τους λίγους.

Ισως το Πολυτεχνείο να είναι σήμερα πιο επίκαιρο από ποτέ.