Οι στρατολάτες των βουνών

«…Στο βουνό σ’ ανεβάζει η εποχή. Κατά τον Μάιο μήνα, θα φύγεις για τα βουνά. Κι όσα πρόβατα είναι μαθημένα για το βουνό, θέλουνε να φύγουνε. Θέλ’νε, κι άμα ο κτηνοτρόφος τα βγάλει όξω στον δρόμο, φεύγουνε μοναχά τσου και πάνε για την τοποθεσία ’κει. Φεύγουνε, ξέρουνε τον δρόμο. Πάλι, όταν θέλουνε να φύγουνε, που τα ζορίζει το κρύο εκεί, πάλι το καταλαβαίνουνε. Γιατί το πρόβατο, το κάθε πράμα είναι νοητό, σαν τον άνθρωπο. Κι ας μην έχει μιλιά. Ξέρει, καταλαβαίνει. Πώς να στο ειπώ. […] Είναι όπως ο άνθρωπος, που πάει σπίτι του…»

Λόγια ενός ηλικιωμένου πρώην ημινομάδα κτηνοτρόφου από αυτούς που, ακολουθώντας τον «οικολογικό καταναγκασμό» που οδηγούσε διαχρονικά και εποχικά τα αιγοπρόβατα από τα βουνά στους κάμπους και το αντίθετο προκειμένου να επιβιώσουν σε κατάλληλες κλιματικές συνθήκες και εξασφάλιση τροφής, συνόδευαν οικογενειακά, πεζοπορώντας, τα μεταναστευτικά αυτά ζώα, εργαζόμενοι για την επιβίωση των οικογενειών τους με την κτηνοτροφία.

Οι πεδιάδες της Αργολιδοκορινθίας ανατολικά και της Αχαιοήλιδας δυτικά είναι η φυσική απόληξη των ροών και των υδάτινων βουνίσιων δρόμων, των οποίων αποτελούν κατά μεγάλο μέρος και δημιούργημα, λόγω των προσχώσεων. Κατά τους χειμωνιάτικους μήνες οι κάμποι αυτοί γίνονται υποδοχείς των κοπαδιών και των ποιμένων που ξεχύνονται από τα ορεινά λιβάδια κατηφορίζοντας «όπως πάνε τα νερά» των βουνών που ξεκαλοκαιριάζουν.

Η κτηνοτροφική, ποιμενική εργασία ήταν δύσκολη και ο μεταβατικός -μοιρασμένος εποχικά στα βουνά και στους κάμπους- βίος των κτηνοτρόφων και των οικογενειών τους εξαιρετικά επίπονος, συχνά και επικίνδυνος κατά τις πορείες της πεζοπόρου παλινδρομικής μετάβασης αλλά τους αντάμειβε η στενή, αμοιβαία σχέση τους με τα ζώα και τη φύση, η ελευθερία που συνεπαγόταν, η σχετική αυτάρκεια, η ποικιλία των κτηνοτροφικών επιτηδευμάτων που απασχολούσαν όλα τα μέλη της οικογένειας και η άμεση οικονομική απόδοση που μπορούσε να εξασφαλίσει. Η νομαδική και ημινομαδική κτηνοτροφία και οι πληθυσμοί που ασχολούνται με αυτήν γύρω από τη Μεσόγειο με τις ενδοχώρες της, συγκροτούσαν έναν ιδιαίτερο πολιτισμό «φερέοικων» ανθρώπων και ζώων εν κινήσει, με τοπικές παραλλαγές.

Στον τόπο μας, από την απώτερη αρχαιότητα μέχρι σήμερα, οι μετακινούμενοι κτηνοτρόφοι σε αλληλεπίδραση, ειρηνική ή συγκρουσιακή, με μόνιμους κατοίκους σε μεγάλα και μικρά αστικά κέντρα και μεγάλους ή μικρούς οικισμούς ορεινούς και πεδινούς, συνέβαλλαν διαχρονικά τόσο στη διατροφή και επιβίωση των ανθρώπων όσο και στην ιστορική, εθνική, τεχνολογική, πνευματική, πολιτισμική εν γένει συγκρότησή του.

Οι καιροί και οι πολιτισμοί αλλάζουν και όπως τόσα άλλα, έτσι και ο νομαδικός και ημινομαδικός κτηνοτροφικός πολιτισμός τείνει να εξαφανιστεί σήμερα στη χώρα μας. Η εν γένει τεχνολογική και πολιτισμική εξέλιξη και κυρίως οι νέοι τρόποι σταβλισμένης κτηνοτροφίας και διατροφής των ζώων συνέβαλαν στη μόνιμη εγκατάσταση κυρίως στους κάμπους, κοντά ή μέσα σε μικρά και μεγάλα αστικά κέντρα, και σταμάτησαν το προαιώνιο, εποχικό «τραμπάλισμα» κοπαδιών και κτηνοτρόφων, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την οικολογία, τον πολιτισμό, τη διατροφή μας.

Πρώην κύρια ερευνήτρια Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών

Οι «Αρκάδες στρατολάτες», μετακινούμενοι ποιμένες στην Αργολίδα, γράφουν ένα ξεχωριστό κεφάλαιο στην ημινομαδική κτηνοτροφία, η οποία στηρίζεται στην ολιγοδάπανη εκτροφή των κοπαδιών στο φυσικό τους περιβάλλον. Το δρομολόγιό τους καθορίζεται από τον κυκλικό εποχικό χρόνο και από τις θρησκευτικές γιορτές. Η κάθοδος για τους λιβαδότοπους της Αργολίδας ξεκινούσε το φθινόπωρο, του Αγίου Δημητρίου, μόλις έπεφτε ο πρώτος πάγος στα λιβάδια του Μαινάλου και η άνοδος, η επιστροφή στα σπίτια τους και στο χωριό τους, την άνοιξη, του Αγίου Γεωργίου, όταν τα ορεινά βοσκοτόπια της Αρκαδίας πρόσφεραν άφθονο χορτάρι και αρωματικά βότανα για την εκτροφή των ζώων.

Από τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, τα χωριά ερημώνουν. Αφού θερίσουν τα δημητριακά και τρυγήσουν τα αμπέλια, από ένα καλά οργανωμένο δίκτυο μονοπατιών, τις στράτες, οι μεν ποιμένες κατεβαίνουν στα χειμαδιά, οι δε γεωργοί, αφού σπείρουν τα χωράφια τους, κατεβαίνουν και αυτοί ως ημερόβιοι στα παράλια της Αργολίδας για να βρουν δουλειά.

Μία ολόκληρη εορταστική πομπή εροβόλαγε στις στράτες. Μπροστά τα μουλάρια και τα γαϊδούρια, ακολουθούσαν τα γιδοπρόβατα, τα τσοπανόσκuλα, και οι τσοπάνηδες με τις οικογένειές τους. Στις παραλιακές πεδιάδες της Αργολίδας από τη Νέα Κίο μέχρι τα Ίρια και πιο πέρα, στην Κοιλάδα και το Πόρτο Χέλι της Ερμιονίδας, διαβίωναν σε καλύβες. Η κύρια τροφή ήταν «ό,τι μαγειρέψανε τα πρόβατα», δηλαδή το γάλα. Ευτυχώς υπήρχαν ποτάμια και χείμαρροι για την εξασφάλιση του νερού.

Η εξεύρεση τροφής για τη βόσκηση απαιτούσε ιδιαίτερες στρατηγικές. Τα αιγοπρόβατα έτρωγαν πουρνάρι, σχίνο, κέδρα, άγριο τριφύλλι. Οι τσοπάνηδες όταν μπορούσαν καταλάμβαναν βοσκότοπους. Πλήρωναν στην κοινότητα το «τοπιάτικο», φόρο για τη χρήση των χειμαδιών. Η παραχώρηση εκτεταμένων βοσκοτόπων από Μονές που διαλύονταν, όπως η Μονή Αυγού, προσέφερε στους ποιμένες πρόσθετη γη. Το 1871 η διανομή των εθνικών γαιών συνέβαλε στην αύξηση των βοσκοτόπων. Μεταξύ των κτηνοτροφικών ομάδων από τις διάφορες περιοχές ξεσπούσαν έντονες διαμάχες για τη διεκδίκηση επιπλέον γης. Οι πολιτευτές της περιοχής χρησίμευαν για την επίλυση αυτού του θέματος υπέρ της μιας ή της άλλης τοπικής ομάδας. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα ανάμεσα στους Βαλτετσιώτες κτηνοτρόφους που ξεχείμαζαν στα Δίδυμα με τους ντόπιους. Όσο πιο σπάνιο ήταν το νερό και το χορτάρι τόσο μεγαλύτερος ήταν ο ανταγωνισμός. Ο κόσμος της κτηνοτροφίας είναι ένας κόσμος βίαιος και ένοπλος: η ληστεία, η ζωοκλοπή, το κάψιμο των μαντριών ήταν συχνά φαινόμενα.

Ο 20ός αιώνας επέφερε πολλές αλλαγές. Οι παραδοσιακές γιδόστρατες εγκαταλείφθηκαν αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο με την ίδρυση του οδικού δικτύου. Η μεταφορά των ζώων άρχισε να γίνεται με μεγάλα φορτηγά και το ταξίδι διαρκούσε μόλις λίγες ώρες.

Οι μετακινούμενοι Αρκάδες κτηνοτρόφοι δημιούργησαν σταδιακά μόνιμους οικισμούς στην Αργολίδα, μετατρέποντας τα χειμερινά τους «κονάκια» σε κανονικά χωριά.

Οι Αρκάδες ως κτηνοτρόφοι με τα προϊόντα τους, που μπορούν εύκολα να αποθηκευθούν (μαλλί, γάλα-βούτυρο, δέρματα), ενεργοποιούν σιγά σιγά μια εμπορική και βιοτεχνική διαδικασία. Πολλοί μεταπήδησαν από την κτηνοτροφία στη βιοτεχνία, ιδρύοντας τυροκομεία στην περιοχή. Με την ανάπτυξη του τουρισμού από τη δεκαετία του 1970 αναμίχθηκαν ενεργά, ιδρύοντας εστιατόρια, ταβέρνες και μικρές τουριστικές μονάδες.

Δρ οικονομολόγος-ιστορικός

Πρόσφατα, στην ιστορία της ορεινής ενδοχώρας της Πελοποννήσου αναφέρονται οι «ανεβοκατεβάτες», οι κτηνοτρόφοι που μετακινούσαν τα κοπάδια γιδιών και προβάτων τους, κάθε χρόνο στα μέσα του φθινοπώρου, από τα ορεινά θέρετρα της Αρκαδίας στα χειμαδιά, τις πεδινές εκτάσεις της Αργολίδας, της Μεσσηνίας, της Ηλείας και της Αχαΐας.

Η πρακτική αυτή χάνεται στα βάθη των αιώνων. Εδώ και δεκάδες γενιές, οι άνθρωποι μαζί με κοπάδια ζώων (πρόβατα, αίγες, βοοειδή), πορεύονταν σε αρχαίους δρόμους αναζητώντας πλούσιες βοσκές, ανάλογα με τον κύκλο βλάστησης και τις καιρικές συνθήκες που επικρατούσαν στην κάθε περιοχή. Σήμερα ξέρουμε ότι μετακινήσεις νομαδικών λαών πραγματοποιούνταν ήδη από την αρχή της κατοικιδιοποίησης των μικρών και μεγάλων μηρυκαστικών –προβάτων, αιγών, βοοειδών- όπως έκαναν και οι προγονοί τους κυνηγοί–τροφοσυλλέκτες που ακολουθούσαν τις εποχικές μεταναστεύσεις των άγριων φυτοφάγων ζώων. Η νομαδική κτηνοτροφία διαμόρφωσε το φυσικό τοπίο σχεδόν σε όλες τις εκτάσεις της γης όπου επεκτάθηκε ο άνθρωπος τα τελευταία δέκα χιλιάδες χρόνια. Παράλληλα, οι κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνθήκες του κάθε τόπου δημιουργήθηκαν με βάση την ετήσια κυκλική μετακίνηση των κοπαδιών ανάλογα με τις εποχές. Ο πολιτισμός και οι τέχνες βασίστηκαν στην εκτροφή των ζώων και την παραγωγή των προϊόντων τους, όπως είναι το δέρμα, το μαλλί, το γάλα, το κρέας κ.λπ. Τα προϊόντα αυτά είχαν μοναδικά χαρακτηριστικά ποιότητας. Ο τρόπος εκτροφής–διατροφής σε συνδυασμό με το γενετικό δυναμικό που είχαν οι φυλές των ζώων, όπως είχαν εξελιχθεί στο δύσκολο και μεταβαλλόμενο γεωμορφολογικά και κλιματικά περιβάλλον, έδιναν μία ιδιαιτερότητα στο γάλα και το κρέας συνεπώς και στο τυρί, το γιαούρτι, τα αλλαντικά κ.λπ. που παράγονταν από αυτά.

Σήμερα, σε πολλές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας και της Κρήτης, οι μετακινήσεις των κοπαδιών συνεχίζονται ακόμη, αν και σε μικρότερο βαθμό. Για πόσο καιρό ακόμη; Άγνωστο. Κάθε χρόνο κάποιος μετακινούμενος δεν συνεχίζει να ανεβαίνει την άνοιξη στο βουνό, το πιθανότερο για πάντα. Κρατά το κοπάδι του στον κάμπο όλο το καλοκαίρι ή ακόμη χειρότερα το πουλάει για σφαγή, συνήθως λόγω ηλικίας.

Το ίδιο συμβαίνει και σε πολλές άλλες χώρες της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής. Η αλματώδης αύξηση του πληθυσμού των πόλεων, που παρατηρείται παγκόσμια, οδηγεί στην εγκατάλειψη της παραδοσιακής εκτατικής κτηνοτροφίας και στην αυξανόμενη χρήση όλο και πιο εντατικών μεθόδων για την κάλυψη των αναγκών του πληθυσμού σε ζωικά προϊόντα. Μαζί με την εγκατάλειψη της παραδοσιακής μετακινούμενης κτηνοτροφίας και των ορεινών οικισμών χάνονται και πολλά άλλα, όπως ο αειφορικός τρόπος διαχείρισης των ιδιαίτερων φυσικών τοπίων της χώρας μας, αλλά και η μνήμη παραδοσιακών τεχνικών και εμπειριών.

Υπάρχει ελπίδα για τη διατήρηση της νομαδικής κτηνοτροφίας; Η απειλή της κλιματικής κρίσης μάς οδηγεί σε σκέψεις. Ίσως, για την αντιμετώπιση της οικολογικής καταστροφής των δασικών και αγροτικών εκτάσεων, η νομαδική κτηνοτροφία θα πρέπει να υποστηριχτεί οικονομικά και να αναγνωριστεί κοινωνικά για τις υπηρεσίες που παρέχει στο οικοσύστημα, δεδομένου ότι χαρακτηρίζεται από τις αρχές της αειφορίας, της βιοποικιλότητας, της κυκλικής οικονομίας και της διατήρησης του φυσικού περιβάλλοντος. Σε κάθε περίπτωση με την εξαφάνιση των «ανεβοκατεβατών» της κάθε περιοχής, χάνεται οριστικά η εμπειρία της πραγματικής επαφής του ανθρώπου με τα ζώα και τη φύση, την οποία βίωναν οι «ανεβοκατεβάτες».

3ο Φεστιβάλ Ακροναυπλίας: 26/8 – 6/9

Τετάρτη 26/8, 21.00, Παραλία Ιρίων, στον προαύλιο χώρο του αγίου Κωνσταντίνου, «Ανεβοκατεβάτες – Οι παραχειμάζοντες βοσκοί της Αρκαδίας στην Αργολίδα»