Οι ανέγγιχτοι

Πίσω από τις θριαμβευτικές κυβερνητικές ανακοινώσεις για «μείωση των ροών» και τις ψυχρές στατιστικές, κρύβεται μια ζοφερή, καθημερινή πραγματικότητα που η κοινωνία επιλέγει να μην κοιτάζει. Ο κόσμος των προσφύγων και των μεταναστών δεν είναι μια θεωρητική έννοια κοινωνικών επιστημών. Είναι οι χιλιάδες εγκλωβισμένοι άνθρωποι που βιώνουν έναν διαρκή, αόρατο πόλεμο φθοράς, γραφειοκρατικής εξόντωσης και κοινωνικού αποκλεισμού.

Η Οδύσσεια δεν τελειώνει στην ακτή της Λέσβου ή της Σάμου. Για τους ανθρώπους από το Αφγανιστάν, το Σουδάν ή την Αίγυπτο, που αποτελούν την πλειονότητα των πρόσφατων αφίξεων, η επιβίωση στα ελληνικά και ευρωπαϊκά εδάφη μετατρέπεται σε μια νέα, ψυχοφθόρα δοκιμασία. Το νομικό καθεστώς μοιάζει με κινούμενη άμμο. Με τις πρόσφατες αλλαγές, οι διαδικασίες ασύλου έχουν γίνει «εξπρές», μειώνοντας τις εγγυήσεις προστασίας ακόμα και για τα ασυνόδευτα ανήλικα, ενώ η αυστηροποίηση των συνόρων και η κατακόρυφη αύξηση των αναγκαστικών απελάσεων δημιουργούν ένα μόνιμο καθεστώς τρόμου.

Ακόμα και όσοι καταφέρνουν να αναγνωριστούν ως πρόσφυγες, βρίσκονται αντιμέτωποι με έναν λαβύρινθο γραφειοκρατίας. Η πρόσβαση σε βασικά έγγραφα, στη στέγαση και στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη είναι σχεδόν αδύνατη. Η έλλειψη ουσιαστικών πολιτικών ένταξης σπρώχνει αυτούς τους ανθρώπους στην απόλυτη εξαθλίωση και την αστεγία. Το φαινόμενο των «προσφύγων σε εικονική παράταση» είναι πλέον καθημερινότητα: άνθρωποι που αναγνωρίστηκαν στην Ελλάδα, προσπάθησαν να ξεφύγουν στη βόρεια Ευρώπη, αλλά εκδιώχθηκαν βίαια πίσω, εγκλωβισμένοι σε έναν φαύλο κύκλο χωρίς μέλλον.

Η υποκρισία της κοινωνίας μας γίνεται εμφανής στην αγορά εργασίας. Οι μετανάστες είναι οι «αόρατοι» που κρατούν όρθιους κρίσιμους τομείς της οικονομίας. Είναι οι εργάτες γης που μαζεύουν τα φρούτα και τα λαχανικά μας κάτω από τον καυτό ήλιο, απλήρωτοι και ανασφάλιστοι, στοιβαγμένοι σε παράγκες χωρίς νερό. Είναι οι γυναίκες που καθαρίζουν σπίτια ή φροντίζουν ηλικιωμένους στο σκοτάδι της μαύρης εργασίας. Η κοινωνία καταναλώνει τους καρπούς του μόχθου τους, αλλά αρνείται να τους αναγνωρίσει ως ισότιμα μέλη με δικαιώματα.

Την ίδια στιγμή, οι δομές φιλοξενίας λειτουργούν ουσιαστικά ως σύγχρονα γκέτο απομόνωσης μακριά από τον αστικό ιστό. Τα λεγόμενα «Κέντρα Ελεγχόμενης Φιλοξενίας» μετατρέπονται σε αποθήκες ψυχών, περιφραγμένα με διπλά συρματοπλέγματα, κάμερες ασφαλείας και στρατιωτικού τύπου ελέγχους που θυμίζουν περισσότερο φυλακές παρά χώρους προστασίας. Εκεί, η καθημερινότητα των ανθρώπων τέμνεται με την πλήρη αδράνεια. Η έλλειψη δημιουργικής απασχόλησης, η μηδενική πρόσβαση σε εκπαιδευτικά προγράμματα για τους ενήλικες και οι τεράστιες ελλείψεις σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας εξουθενώνουν συστηματικά τους διαμένοντες. Αυτή η σκόπιμη περιθωριοποίηση δεν προστατεύει κανέναν αλλά αντίθετα, βαθαίνει το τραύμα του ξεριζωμού και καλλιεργεί μια τεχνητή απόσταση ανάμεσα στους πρόσφυγες και την τοπική κοινωνία, η οποία τους βλέπει πλέον μόνο ως απειλή πίσω από τα κάγκελα.

Η ψυχολογική βία αυτής της κατάστασης είναι ανυπολόγιστη. Η ξενοφοβική ρητορική που κυριαρχεί στον δημόσιο λόγο τους μετατρέπει από θύματα πολέμου και φτώχειας σε «ασύμμετρη απειλή» και πολιτικά εργαλεία. Ο φόβος της σύλληψης, η απομόνωση λόγω της γλώσσας και η απώλεια της αξιοπρέπειας τσακίζουν την ανθρώπινη ψυχή πιο βαθιά από τα κύματα του Αιγαίου.

Αν θέλουμε να λεγόμαστε πολιτισμένη κοινωνία, πρέπει να σταματήσουμε να κλείνουμε τα μάτια. Ο αθέατος κόσμος των μεταναστών δεν θα εξαφανιστεί επειδή τον αγνοούμε ή επειδή χτίζουμε ψηλότερους φράχτες. Η λύση απαιτεί ρήξη με την πολιτική της απάνθρωπης αποτροπής, εξασφάλιση νόμιμων και ασφαλών διόδων, και κυρίως, πραγματική κοινωνική ένταξη με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα. Όσο αρνούμαστε την ορατότητα σε αυτούς τους ανθρώπους, τόσο θα υποβαθμίζουμε τη δική μας ανθρωπιά