Ο πραγματικός Φρανκενστάιν της Τεχνητής Νοημοσύνης

«Εσύ είσαι ο δημιουργός μου,
αλλά εγώ είμαι ο κύριός σου, υπάκουσε!»
Μαίρη Σέλεϊ, Φρανκενστάιν ή ο σύγχρονος Προμηθέας

Η λογοτεχνία έχει επεξεργαστεί από παλιά την πιθανότητα μια ανθρώπινη κατασκευή να πάψει να υπακούει τον δημιουργό της. Ο «Φρανκενστάιν» που εμπνεύστηκε η Μαίρη Σέλεϊ ήδη από το 1816 «παρέα» με τον λόρδο Μπάιρον στη Λίμνη της Γενεύης και η «Οδύσσεια του Διαστήματος, των Αρθουρ Κλαρκ και Στάνλεϊ Κιούμπρικ που γράφτηκε παράλληλα με το σενάριο της ομώνυμης ταινίας το 1968 είναι από τα πιο γνωστά αριστουργήματα του είδους.

Ο Ισαάκ Ασίμοφ εμπνεύστηκε από το 1942 τους «νόμους της ρομποτικής» και το 1985 έγραψε για τον «μηδενικό νόμο»: «Ενα ρομπότ δεν μπορεί να βλάψει την ανθρωπότητα ή, με την αδράνειά του, να επιτρέψει να πάθει κακό η ανθρωπότητα», αλλά επεξεργάστηκε και την ιδέα ότι ούτε αυτός ο νόμος εγγυάται την ανθρώπινη ασφάλεια, καθώς ανακύπτουν κρίσιμα ερωτήματα, όπως ποιος ορίζει τη βλάβη, την αδράνεια και τελικά το ανθρώπινο συμφέρον. Τελικά στο μυθιστόρημά του «Ατσάλινα σπήλαια» (1954), ένα ρομπότ συμμετείχε ακουσίως σε δολοφονία ανθρώπου.

Οσα συμβαίνουν σήμερα, όμως, ξεπερνούν ακόμα και την επιστημονική φαντασία καθώς η τεχνολογία της Τεχνητής Νοημοσύνης ελέγχεται από μια χούφτα αμερικανικών και κινεζικών εταιρειών και παράγει «μηχανές», τα λεγόμενα «Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα» που αλληλεπιδρούν με τους ανθρώπους και φαίνεται ότι διαπράττουν ενέργειες οι οποίες όχι μόνο δεν τους ζητήθηκαν, αλλά παραβιάζουν ακόμα και το πλαίσιο στο οποίο υποτίθεται ότι είχαν περιοριστεί.

Ακόμη και χωρίς ένα σενάριο πολέμου εναντίον της ανθρωπότητας, η Τ.Ν. μπορεί να πολλαπλασιάσει τις δυνατότητες κυβερνοεπιθέσεων εναντίον ενεργειακών, μεταφορικών, χρηματοπιστωτικών και άλλων κρίσιμων δικτύων. Οσο αυξάνονται η αυτονομία και η πρόσβαση των συστημάτων σε πραγματικές υποδομές, τόσο επιτακτικότερα γίνονται η απομόνωση, οι ανεξάρτητοι έλεγχοι και η ανθρώπινη εποπτεία.

Δεν είναι σαφές εάν οι φόβοι που εξέφρασαν κάποιοι μεγιστάνες της τεχνολογίας ζητώντας «φρενάρισμα» της τεχνολογίας απηχούν ειλικρινή ανησυχία ή πρόκειται για προπέτασμα καπνού απέναντι στην πρωτοφανή χρηματιστηριακή φούσκα του κλάδου ή τον ανταγωνισμό της κινεζικής Τ.Ν. (αναλυτική έρευνα του Μπάμπη Μιχάλη στις σελίδες 24-26 και άρθρο του Αρη Χατζηστεφάνου στη σελ. 40).

Ισως, όμως, ο κίνδυνος να μην είναι ότι η μηχανή θα αποκτήσει δική της βούληση, αλλά ότι θα εκτελεί με πρωτοφανή ισχύ τη βούληση εκείνων που την κατέχουν.

Ακόμα και χωρίς «σενάρια αποκάλυψης» η τεχνολογία της Τ.Ν. θα διαταράξει βίαια τον χώρο της εργασίας και των εισοδημάτων, σε βάρος των εργαζομένων και υπέρ του κεφαλαίου.

Η τάση αυτή εκδηλώθηκε και στην προηγούμενη τεχνολογική επανάσταση, η οποία από τη δεκαετία του 1980 έβαλε τους υπολογιστές στην παραγωγή. Η παραγωγικότητα έκανε άλματα, ανεβάζοντας την παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών (ΑΕΠ) καθώς και τα εισοδήματα, αλλά η διανομή ήταν άνιση. Παρότι το ΑΕΠ αυξήθηκε τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, το μερίδιο της εργασίας σε αυτό μειώθηκε σταθερά και έφτασε σε ιστορικό χαμηλό (52,8%) το 2026, κατά 7,5 μονάδες χαμηλότερα από τη δεκαετία του 1990 στις ΗΠΑ, σύμφωνα με το Αμερικανικό Γραφείο Εργασίας. Αντιθέτως, το μερίδιο των επιχειρηματικών κερδών αυξήθηκε.

Ο ίδιος μηχανισμός έχει τεθεί σε λειτουργία και σήμερα, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό, καθώς η τεχνολογία κάνει τα κεφαλαιουχικά αγαθά (εξοπλισμός, μηχανές κ.λπ.) φθηνότερα, με αποτέλεσμα οι επιχειρήσεις να επενδύουν σε αυτά και λιγότερο στην εργασία. Ακραίες προσομοιώσεις οδηγούν σε καταστάσεις όπου μεγάλος αριθμός εργαζομένων θα υποκατασταθεί από Τ.Ν. σε μεγάλο βαθμό ή σχεδόν ολοκληρωτικά (ποιος χρειάζεται μεταφραστή σήμερα;). Μελέτες του ΔΝΤ έχουν αναφερθεί στο ενδεχόμενο να διαταραχτεί και η παραδοσιακή σχέση της εργασίας με το εισόδημα και στην ανάγκη, σε μια τέτοια περίπτωση, να αναλάβουν τα κράτη την εισοδηματική στήριξη των εργαζομένων που πλέον θα περιττεύουν.

Ακόμα και χωρίς έναν τεχνολογικό Αρμαγεδδώνα, είναι σίγουρο ότι η σύζευξη συγκεντρωμένης ιδιοκτησίας, ανεπαρκούς δημοκρατικού ελέγχου και αποδυναμωμένης εργασίας θα πιέσει τους εργαζόμενους. Ειδικά στη χώρα μας η οποία υστερεί στην υψηλή τεχνολογία -όπως η Ευρώπη συνολικά-, ενώ επιπλέον ο θεσμός του συνδικαλισμού, της διαβούλευσης και των συλλογικών διαπραγματεύσεων είναι σε παρακμή.

Η άμυνα της κοινωνίας δεν μπορεί να οργανωθεί μόνο αφού η τεχνολογία έχει εγκατασταθεί και οι θέσεις εργασίας έχουν ήδη αναδιαρθρωθεί. Χρειάζονται δημόσιοι κανόνες και υποχρεωτική διαβούλευση πριν από την εισαγωγή συστημάτων Τ.Ν. στις επιχειρήσεις, υποχρέωση ανθρώπινης επανεξέτασης των αλγοριθμικών αποφάσεων και, κυρίως, συλλογική διαπραγμάτευση για τα δεδομένα, τα καθήκοντα, τις αμοιβές και τον χρόνο εργασίας.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι εάν θα υπάρξει τεχνολογική πρόοδος, αλλά ποιος θα αποφασίσει την κατεύθυνσή της και ποιος θα εισπράξει το μέρισμα της παραγωγικότητας. Διαφορετικά, ο πραγματικός Φρανκενστάιν δεν θα είναι μια μηχανή που απέκτησε δική της βούληση, αλλά μια κοινωνία που επέτρεψε στον κώδικα να αυτοματοποιήσει τις ήδη άνισες σχέσεις εξουσίας της.