Ο λόγος μας τρέφει τη βία

Ενας 27χρονος σκότωσε με πολλαπλές μαχαιριές την 25χρονη πρώην σύντροφό του στην Ηγουμενίτσα. Ενας 14χρονος στα Βριλήσσια ξυλοκόπησε συμμαθητή του προκαλώντας του σοβαρή βλάβη στο νεφρό. Ενας 76χρονος διώκεται ποινικά για πρόκληση θανατηφόρας βλάβης σε έναν 82χρονο για μια ξαπλώστρα στη Βουλιαγμένη. Τα παραπάνω τραγικά συμβάντα έλαβαν χώρα μέσα σε ένα δεκαήμερο καταδεικνύοντας πως οι νταήδες στη χώρα μας δεν έχουν ηλικία.

Τι συμβαίνει στην Ελλάδα του 21ου αιώνα και ένα παιδί ταπεινώνει ένα άλλο για να αισθανθεί ισχυρό, ένας ηλικιωμένος μετατρέπει μια ασήμαντη διαφωνία σε σύγκρουση ζωής και θανάτου και ένας άντρας αντιμετωπίζει την απώλεια μιας σχέσης σαν απώλεια της απόλυτης εξουσίας του πάνω σε μια γυναίκα; Τρεις διαφορετικές ιστορίες διεστραμμένης αντίληψης της αρρενωπότητας. Τρεις άνθρωποι του ίδιου φύλου σε διαφορετικές φάσεις της ζωής τους που αναδεικνύουν ένα ριζωμένο πολιτισμικό σύστημα.

Τι είναι αυτό που κάνει έναν άνδρα να μην αντέχει το «όχι»; Η αποδοχή της «έλλειψης», δηλαδή του γεγονότος ότι δεν τα (κατ)έχουμε όλα –για την ψυχαναλυτική θεωρία– είναι θεμελιώδης προϋπόθεση για την ψυχική ωριμότητα. Η πατριαρχική κουλτούρα, δηλαδή η συμβολική βία που έχει εγγραφεί τόσο στα σώματά μας όσο και στις δομές της κοινωνίας, μαθαίνει τα αγόρια να βιώνουν την απώλεια κυριαρχίας ως ναρκισσιστικό πλήγμα. Κι εδώ συναντιέται η ψυχανάλυση με την κοινωνική ανθρωπολογία. Γιατί κανείς δεν μεγαλώνει έξω από έναν πολιτισμό. Και γνωρίζουμε πως οι πολιτισμικοί-πολιτικοί θεσμοί είναι εκείνοι που «διαχειρίζονται» τις ανθρώπινες ενορμήσεις, πως κάθε κοινωνία κατασκευάζει εικόνες για το τι σημαίνει να είσαι άνδρας, γυναίκα, παιδί, «μάγκας», «θύμα».

Και στην ελληνική κοινωνία, όπως και σε πολλές άλλες, ο ανδρισμός έχει συνδεθεί ιστορικά με την ικανότητα επιβολής, με αποτέλεσμα η βία να συνδέεται με την κατασκευή της ανδρικής ταυτότητας, ενώ παράλληλα τα παιδιά μεγαλώνουν χωρίς να μάθουν να διαχειρίζονται τη ματαίωση σε έναν ναρκισσιστικό πολιτισμό που εκτρέφει την ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας. Ο νταής δεν γεννιέται, κατασκευάζεται. Για να μπορέσει ένας άνθρωπος να προκαλέσει σοβαρή σωματική βλάβη ή θάνατο, θα πρέπει προηγουμένως να έχει αποαπανθρωποιήσει τον Αλλο.

Ο Αλλος δηλαδή παύει να βιώνεται ως υποκείμενο με συναισθήματα και μετατρέπεται σε «εμπόδιο» ή «αντικείμενο» προς εξουδετέρωση. Η ικανότητα συμβολοποίησης έχει ήδη καταρρεύσει. Αυτό σημαίνει πως το συναίσθημα δεν μετατρέπεται σε λέξεις, αλλά μεταφράζεται άμεσα σε πράξη. Μπορούμε να διακρίνουμε αυτόν τον μηχανισμό και στις τρεις περιπτώσεις. Ο 27χρονος γυναικοκτόνος αδυνατεί να συμβολοποιήσει την απόρριψη και την απώλεια του ελέγχου πάνω στην πρώην σύντροφό του. Η απόφαση χωρισμού μιας γυναίκας βιώνεται και ως επίθεση στην ανδρική ταυτότητα. Την ίδια αδυναμία εκδηλώνει και ο 76χρονος. Η ξαπλώστρα παύει να είναι ένα αντικείμενο και βιώνεται ως ένας ζωτικός χώρος επικράτησης που αφορά την κυριαρχία. Και στην περίπτωση του 14χρονου η βία αποτελεί όχημα ένταξης και επιβολής στον σχολικό μικρόκοσμο, σε μια κοινωνική πραγματικότητα όπου ο παραδοσιακός πατριαρχικός ρόλος έχει κλονιστεί χωρίς να αντικατασταθεί από μια κουλτούρα ισότητας.

Μήπως αυτή η ωμή βία τρέφεται και πολιτικά; Γιατί δεν μπορούμε να συναντήσουμε τον Αλλο ως ισότιμο υποκείμενο και τον αντιμετωπίζουμε ως αντικείμενο πάνω στο οποίο θα εκφράσουμε την επιθυμία μας για κυριαρχία, θα εκφορτίσουμε τα ένστικτά μας για καταστροφή; Γιατί ένα παιδί να χτυπά για να κερδίσει, ένας άντρας να απειλεί για να μην εγκαταλειφθεί; Η δημοκρατική κοινωνία δεν απαιτεί να αγαπιόμαστε. Απαιτεί κάτι δυσκολότερο: να μπορούμε να διαφωνούμε χωρίς να καταστρέφουμε ο ένας τον άλλον. Αυτό προϋποθέτει πως μαθαίνουμε από παιδιά πως ο Αλλος δεν μας ανήκει.

Η βία εξάλλου δεν αρχίζει με μια γροθιά ή με μια μαχαιριά. Τρέφεται από τον λόγο. Από την κανονικοποίηση της προσβολής και την επιβράβευση του «μάγκα», από την αναπαραγωγή υποτιμητικών αστεϊσμών. Πόσες φορές έχουμε γελάσει με ένα «αστείο» που στην πραγματικότητα είναι εξευτελισμός κάποιου άλλου;

Χρειαζόμαστε μηχανισμούς προστασίας, εκπαίδευση στις σχέσεις, στη συναίνεση, στη διαχείριση του θυμού και στη σύγκρουση και κυρίως επαναπροσδιορισμό του τρόπου που ανατρέφουμε τα παιδιά. Γιατί κάθε φορά που λέμε «έτσι είναι τα αγόρια», εγκλωβίζουμε τα παιδιά μέσα σε λέξεις ή σε αστεϊσμούς που κανονικοποιούν την αντίληψη ότι όποιος υποχωρεί είναι χαμένος, ότι η γυναίκα που φεύγει «χρωστάει εξηγήσεις», ότι τα αγόρια πρέπει να επιβληθούν μέχρι θανάτου για να αποδείξουν τον ανδρισμό τους. Μεγαλώνουμε άρα νταήδες και εκφοβιστές και εν δυνάμει γυναικοκτόνους.