Μονομελής ορχήστρα

Υποβάλλω τον εαυτό μου σε ένα νοητικό πείραμα. Μελετώ τον ογκώδη τόμο, αγνοώντας το όνομα του συγγραφέα. Διαβάζω και την προγραμματική σημείωση ότι ο τόμος αυτός είναι ο πρώτος από ένα σύνολο 10 ομοειδών, που εξετάζουν κάθε πλευρά της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας. Η μελέτη με οδηγεί στη βεβαιότητα ότι έχει από χρόνια συγκροτηθεί, με γενναία χρηματοδότηση και ενδεχομένως κρατική υποστήριξη, μια ευρεία επιστημονική ομάδα, που περιλαμβάνει γνώστες της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, αρχαιολόγους, ιστορικούς της επιστημονικής σκέψης, μηχανικούς και σχεδιαστές. Συμπεραίνω ότι η επιστημονική ομάδα μάλλον θα πρέπει να αποτελείται από νέους ερευνητές, παθιασμένους με το αντικείμενό τους, οι οποίοι επιπλέον διαθέτουν από κοινού μια ιδιότυπη αίσθηση του χιούμορ.

Τελικά έπεσα έξω μόνο στον αριθμό των μελών της ομάδας. Τα υπόλοιπα βγήκαν σωστά. Είναι γεγονός ότι οι αρχαίοι Ελληνες πολεμούσαν πολύ, πολεμούσαν διαρκώς και, τουλάχιστον στην κλασική εποχή, πολεμούσαν κατά κανόνα μεταξύ τους. Στην κλίμακα αξιών τους ο πόλεμος τοποθετούνταν πιο ψηλά από την ειρήνη και η διάκριση εχθρού και φίλου καθόριζε την ηθική τους στάση και την πολιτική τους συμπεριφορά. Η εμπόλεμη κατάσταση των ελληνικών πόλεων ήταν συνεχής, καθώς η κατάκτηση και η υποδούλωση μιας εχθρικής πόλης ήταν αδιανόητη για τα ήθη τους (με μόνη εξαίρεση τους είλωτες). Οι Αθηναίοι πολεμούν σχεδόν κάθε χρόνο με την Αίγινα ή τα Μέγαρα, αλλά δεν σκέφτονται ποτέ να προσαρτήσουν τις γειτονικές τους πόλεις.

Σε περιόδους πάλι εξωστρέφειας, όπως στα αρχαϊκά ή στα ελληνιστικά χρόνια, η εγγενής επιθετικότητα των Ελλήνων στρέφεται προς άλλους λαούς, με αποτέλεσμα, στην πρώτη περίπτωση τους εκτεταμένους αποικισμούς (δεν πιστεύω να φαντάζεται κανείς ότι οι αποικισμοί ήταν αναίμακτοι) και στη δεύτερη τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Είτε όμως πρόκειται για τον Πελοποννησιακό πόλεμο είτε για τους πολέμους Περσών και Ελλήνων, η πολεμική ισχύς, όπως και σήμερα, είναι συνάρτηση, μεταξύ άλλων, και της στρατιωτικής τεχνολογίας.

Στην τεχνική του πολέμου κάνουμε συχνά λόγο για καθοριστικές καινοτομίες, όπως η βαριά αθηναϊκή φάλαγγα στην οποία αποδίδουμε τη νίκη στον Μαραθώνα, η λοξή φάλαγγα των Θηβαίων ή η μακεδονική σάρισα, όμως οι καινοτομίες αυτές δεν έχουν απλώς στρατηγικό χαρακτήρα, αλλά εξαρτώνται ευθέως από νέες μορφές οπλισμού, που με τη σειρά τους ανάγονται σε νέες τεχνικές κατεργασίας μετάλλων. Η νίκη στη Σαλαμίνα αποδίδεται δικαίως στη στρατηγική μεγαλοφυΐα του Θεμιστοκλή, χωρίς όμως την τεχνική υπεροχή των ελληνικών τριήρεων δεν θα ήταν δυνατή.

Όποιος διαβάζει τον Θουκυδίδη εντυπωσιάζεται από την επιμονή του στις αναλυτικές περιγραφές των τειχών και της οχύρωσης των εμπόλεμων πόλεων, τις τεχνικές και τις μηχανές που υιοθετούν οι επιτιθέμενοι στην πολιορκία και οι αμυνόμενοι στην απόκρουση, αφού ο πόλεμος σπάνια διεξάγεται σε ανοικτό πεδίο. Έναν αιώνα αργότερα ο Αλέξανδρος θα τελειοποιήσει αυτές τις τεχνικές.

Ο Τάσιος διατάσσει το υλικό του με βάση τη διάκριση άμυνας και επίθεσης. Στα αμυντικά έργα το βάρος πέφτει στην οχύρωση των πόλεων και των λιμένων, ενώ στα επιθετικά στον οπλισμό των στρατιωτών, στις πολιορκητικές μηχανές και στα πολεμικά πλοία. Σε κάθε κεφάλαιο υπάρχει αναλυτική περιγραφή του όπλου ή της μηχανής, υπολογισμός με μαθηματικές μεθόδους της ισχύος του, παράθεση των αρχαίων πηγών και μια εντυπωσιακή συλλογή σχεδίων, τα περισσότερα από αυτά από το χέρι του ίδιου του Τάσιου.

Η θέση του Τάσιου είναι ότι «η Στρατιωτική Τεχνολογία, (όταν δεν ήταν) η “μητέρα” των Τεχνολογιών, ήταν τουλάχιστον η “Προικισμένη” Κόρη των Πόλεων. Κάθε τεχνολογικό επίτευγμα θ’ αναζητούσε τη στρατιωτική του εφαρμογή» (σελ. 16). Με την έννοια αυτή, η ελληνική στρατιωτική τεχνολογία «μπορεί να θεωρηθεί ως μια “συνισταμένη” όλων σχεδόν των διαθέσιμων τεχνολογιών» (σελ. 17). Το ίδιο, άλλωστε, συμβαίνει και στους σύγχρονους πολέμους. Καλό είναι λοιπόν, όταν μιλάμε για την «πολεμική αρετή των (αρχαίων) Ελλήνων», να συνυπολογίζουμε δίπλα στο φρόνημα και την τεχνολογική τους υπεροχή.