Μαθητές και μαθήματα

09:37 16/9/2026 - Πηγή: efsyn

Υστερα από απουσία δύο εβδομάδων, η στήλη επανέρχεται· κάθε κατεργάρης στον πάγκο του, μπορεί να πείτε, και ταιριάζει, αφού την περασμένη Παρασκευή άνοιξαν τα σχολεία. Οπως πέρυσι και πρόπερσι λοιπόν, θα έχουμε θέμα σχολικό: θα λεξιλογήσουμε για μαθητές και μαθήτριες.

Ο μαθητής είναι λέξη αρχαία, της κλασικής εποχής· στην αρχαιότητα ο όρος χρησιμοποιούνταν συχνά για τους μαθητές των φιλοσόφων και των ρητοροδιδασκάλων. Στις «Νεφέλες» του Αριστοφάνη ο Στρεψιάδης χτυπάει την πόρτα της σχολής του Σωκράτη και δηλώνει «ἐγὼ γὰρ οὑτοσὶ ἥκω μαθητὴς εἰς τὸ φροντιστήριον», ενώ ο Ηρόδοτος λέει πως ο Σκύθης Ανάχαρσις έγινε «της Ελλάδος μαθητής», πήρε ελληνική μόρφωση.

Ο θηλυκός τύπος, μαθήτρια, εμφανίζεται αργότερα στην ανδροκρατούμενη κοινωνία της εποχής, κάποτε μάλιστα μεταφορικά, π.χ. «τὰς … τέχνας … μαθητρίας γενομένας τῆς φύσεως». Με τον χριστιανισμό, ο τύπος «μαθήτρια» γίνεται συχνότερος.

Μαθητής και μαθήτρια ετυμολογούνται από το ρήμα «μανθάνω», που είναι ήδη ομηρικό· σήμερα χρησιμοποιούμε τον μεσαιωνικό τύπο, μαθαίνω, που μεταπλάστηκε από το θέμα μαθ- του β’ αορίστου, όπως το «τυγχάνω» έγινε «τυχαίνω». Το θέμα ανήκει σε μεγάλη ινδοευρωπαϊκή οικογένεια, όπου ανήκουν επίσης λέξεις όπως μανία, αυτόματος, μούσα, μνήμη, μάντης.

Οι μαθητές και οι μαθήτριες πάνε στο μάθημα. Μάθημα στα αρχαία ήταν, όπως και σήμερα, αυτό που μαθαίνει κανείς. Στον Ηρόδοτο, ο Κροίσος λέει στον Κύρο «τὰ δε μοι παθήματα ἐόντα ἀχάριτα μαθήματα γέγονε», δηλαδή τα παθήματα, όσο κι αν ήταν σκληρά, του έγιναν μαθήματα, μια φράση που τη λέμε και σήμερα πιο συνοπτικά. Στην Αθήνα της κλασικής εποχής, «τα μαθήματα» ήταν οι μαθηματικές επιστήμες και «τα τρία μαθήματα» στον Πλάτωνα ήταν αριθμητική, γεωμετρία και αστρονομία.

Τα μαθηματικά προκαλούν φόβο σε πολλούς μαθητές, αλλά από λεξιλογική άποψη θα μπορούσε να πει κανείς ότι αποτελούν τα κατεξοχήν μαθήματα, αφού η μια λέξη παράγεται από την άλλη. Στους επόμενους αιώνες, η λέξη «μαθηματικός» δήλωνε τον αστρονόμο και, αργότερα, τον αστρολόγο. Στα μεσαιωνικά χρόνια, το επίθετο «μαθηματικός» σήμαινε λόγιος, μορφωμένος, αλλά και γενικά έμπειρος, ικανός. Στον Κρητικό πόλεμο, ο Μπουνιαλής μιλάει για «σολντάδους μαθηματικούς», έμπειρους στρατιώτες.

Μαθήματα υπάρχουν πολλά και όχι μόνο στις τρεις βαθμίδες της τυπικής εκπαίδευσης, αφού έχουμε μαθήματα ξένων γλωσσών, μουσικών οργάνων, χορού, υπολογιστών κτλ. Υπάρχουν θετικά και θεωρητικά μαθήματα, κορμού, κατεύθυνσης και προσανατολισμού, πρωτεύοντα και δευτερεύοντα, υποχρεωτικά και προαιρετικά ή επιλογής· και βεβαίως ιδιαίτερα. Οταν τιμωρούμε παραδειγματικά κάποιον, του δίνουμε ένα καλό μάθημα.

Η φράση «κάνω μάθημα» ή «έχω μάθημα» είναι αμφίσημη, αν την πει κάποιος ενήλικας. Μπορεί να σημαίνει «διδάσκω άλλους», μπορεί όμως να σημαίνει και «διδάσκομαι». Πάντως, και οι διδάσκοντες διδάσκονται όταν κάνουν μάθημα, από την καθημερινή επαφή τους με μαθήτριες και μαθητές. Σε μια σχολική χρονιά που ξεκινάει με 15.000 κενές θέσεις εκπαιδευτικών και με την πολιτική ηγεσία να δίνει έμφαση στην επικοινωνία, οι εκπαιδευτικοί θα σηκώσουν το βάρος. Καλή σχολική χρονιά!

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο >>

Keywords