Μαθαίνοντας γραμματική στα παιδιά

Παραμυθένιες σαλάτες. Δημιουργικά λάθη. Λάθος ιστορίες. Φανταστικά ζευγάρια. Οι διαχρονικές διδασκαλίες του Δασκάλου (τα κεφαλαία γράμματα είναι απαραίτητα όταν μιλάμε για τον μεγάλο Τζιάνι Ροντάρι) με τις οποίες έχουν μεγαλώσει γενιές αναγνωστών, αντηχούν στη μνήμη σαν μαγικές φόρμουλες. Κανείς καλύτερα από αυτόν δεν μας έχει δείξει ότι, όπως μια πέτρα που ρίχνεται σε μια λίμνη, έτσι και μια λέξη που ρίχνεται τυχαία στο μυαλό μπορεί να προκαλέσει μια άπειρη σειρά πιθανών κόσμων, φέρνοντας μαζί της ήχους, εικόνες, αναλογίες, αναμνήσεις στην πτώση της.

Ο νικητής του Βραβείου Αντερσεν το 1970 μας δείχνει ότι από ένα ολίσθημα της γλώσσας ή από κάθε λέξη, ακόμα και την πιο ασήμαντη, μπορεί να γεννηθεί μια ιστορία, από μια μεταφορική συσχέτιση ένα αίνιγμα. Λεκτικές αναλογίες, άρρητες ομοιοκαταληξίες, εικόνες συμπυκνωμένες και απροσδόκητες λέξεις, αναπτύσσουν μια φανταστική λογική που σπάει τη ρουτίνα της διδασκαλίας. Αυτό το διατύπωσε πριν από σχεδόν έναν αιώνα στη «Γραμματική της Φαντασίας», μια συλλογή κειμένων που δημοσιεύτηκε μόλις το 1973, αλλά η κυοφορία της χρονολογείται από την εποχή της εμπειρίας του ως νεαρού δασκάλου τον χειμώνα μεταξύ 1937 και 1938, σε ένα αγρόκτημα στους λόφους γύρω από τη λίμνη Ματζόρε.

Ενα βιβλίο που συνεχίζει να μας μιλάει. Ενα βιβλίο που είναι μια πρόσκληση, σχεδόν μια πρόκληση, να κοιτάξεις τον κόσμο μέσα από τα μάτια ενός παιδιού, να ανακαλύψεις ξανά το θαύμα στα απλά πράγματα και να μη θεωρήσεις ποτέ δεδομένη τη δύναμη μιας καλοειπωμένης ιστορίας. Ο συνδυασμός της λέξης «γραμματική» με την έννοια της φαντασίας μπορεί να φαίνεται οξύμωρος, αλλά είναι ο ίδιος ο Ροντάρι που μας λέει ότι «η μεμονωμένη λέξη δρα μόνο όταν συναντά μια δεύτερη που την προκαλεί, την αναγκάζει να ξεφύγει από τις ράγες της συνήθειας». Μια πρόσκληση να σκεφτούμε πέρα από τα συνηθισμένα και να δώσουμε απόλυτη ελευθερία στα λόγια μας. Ο Ροντάρι είχε διαισθανθεί κάτι που η ψυχαναλυτική έρευνα επιβεβαίωσε χρόνια αργότερα: όταν γεννιόμαστε, εμείς οι άνθρωποι έχουμε τέλεια προδιάθεση να γίνουμε σπουδαίοι επιστήμονες. Μελετάμε τον κόσμο γύρω μας, διατυπώνουμε υποθέσεις και τις δοκιμάζουμε. Αλλά, μας υπενθυμίζει ο συγγραφέας, το παιδί είναι επίσης και ανιμιστής. Του αρέσει η σύγκρουση με τον σουρεαλισμό, το παιχνίδι με περιορισμούς και όρια για την εύρεση πιθανών σεναρίων.

Ο Ροντάρι σχεδιάζει το νόημα ενός σχολείου που ακολουθεί τον νόμο της ονειρικής συμπύκνωσης και της ουτοπικής σκέψης, για να φαντάζεσαι πάντα τον κόσμο διαφορετικό από το πώς είναι. Τελικά, ποιος είπε ότι η γραμματική πρέπει να είναι μια (μάλλον βαρετή) σειρά κανόνων που πρέπει να μάθει κανείς απ’ έξω για να ξεφύγει από το μισητό κόκκινο στιλό του δασκάλου; Χάρη σε αυτό το βιβλίο, ο Ροντάρι μας υπενθυμίζει ότι ακόμη και οι γραμματικές των γλωσσών, όπως και αυτή της φαντασίας, είναι γεμάτες παρεκβάσεις και έμπνευση· απλά πρέπει να ξέρεις πού να τις ψάξεις («Γραμματική της φαντασίας», μετ. Γιώργος Κασαπίδης, εκδ. Μεταίχμιο).

● Ο Πέτρος Μανταίος κάνει χρήση της καλοκαιρινής άδειάς του