Η μνήμη που χάνουμε

«Γιατί σιχαίνεσαι τις βιντεοκάμερες;», «Προτιμώ να θυμάμαι τα πράγματα με τον δικό μου τρόπο», «Τι εννοείς;», «Οπως τα θυμάμαι. Οχι υποχρεωτικά όπως έγιναν». Ο διάλογος είναι από την ταινία «Χαμένη λεωφόρος» του Ντέιβιντ Λιντς. Ο πρωταγωνιστής απαντάει έτσι σε μια σύντομη ανάκριση της αστυνομίας πριν η ταινία εξελιχθεί σε ένα από τα ομορφότερα κινηματογραφικά παράδοξα στην ιστορία του σινεμά. Η φράση είναι το κλειδί για την κατανόηση όλης της ταινίας που θα ακολουθήσει. Πέρα από αυτό είναι η φράση που βουίζει στα αυτιά μου όταν κάποιος με αναγκάζει να βγάλω μια φωτογραφία που δεν θέλω με το κινητό, όποτε κάποιος σου εμποδίζει τον δρόμο σε κάποιο μουσείο, κάποιο τοπίο ή κάποια συναυλία. Η ταινία είναι του 1997. Πριν δηλαδή οι άνθρωποι παθιαστούν με την αποστολή τους να καταγράψουν το σύνολο της ανθρώπινης δραστηριότητας και το σύνολο των τοπίων του κόσμου. Ηταν μια εποχή όπου οι κάμερες εξελίσσονταν αργά και τα μέσα καταγραφής ήταν αρκετά δυσκίνητα ώστε να περιορίζονται μόνο σε σημαντικά γεγονότα. Η φράση αυτή λοιπόν σήμερα, την εποχή της απόλυτης καταγραφής, ακούγεται σχεδόν σαν προειδοποίηση.

Προσπερνάω την αυθόρμητη γκρίνια που μου βγάζει ένας κόσμος όπου όλοι ποζάρουν σε κάθε σημείο της πόλης και όλοι οι υπόλοιποι τους βγάζουν φωτογραφίες. Νομίζω πως το βασικό είναι η ίδια η διαδικασία της μνήμης. Γιατί πιστεύω πως η υπερσυσσώρευση της καταγραφής δεν αντιστοιχεί σε αύξηση της μνήμης, αλλά αντίθετα σε πολλαπλασιασμό της λήθης. Οσο περισσότερο αποφεύγουμε να θυμηθούμε βασιζόμενοι σε ανέξοδα ντοκουμέντα που μαζέψαμε τόσο περισσότερο ξεχνούμε τους όρους με τους οποίους γίνεται η ανάκληση του γεγονότος. Το παρελθόν μας έχει μπει ολόκληρο στο αρχείο. Με τις λεπτομέρειές του, τους δευτεραγωνιστές του, τα πράγματα που περιβάλλουν τα γεγονότα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ταυτόχρονα πως μπορούμε να το ανακαλέσουμε με τον ίδιο τρόπο.

Πρέπει να δούμε την ανάμνηση όχι ως μια απλή ανάκληση πληροφορίας αλλά ως μια δημιουργική διαδικασία. Ως μια συνθήκη στην οποία συμμετέχουμε ενεργά εντός μιας ροής και όχι απλώς σαν μια επιλογή σε ένα αρχείο.

Η λήθη μάς συγκροτεί εξίσου με τη μνήμη και τα πράγματα που ξεχνούμε παίζουν έναν ρόλο εξίσου σημαντικό με τα πράγματα που θυμόμαστε. Δημιουργούμε την αντίληψή μας για τον κόσμο μέσα από μια σειρά από συνειδητές ή ασυνείδητες επιλογές αναμνήσεων. Με τον τρόπο αυτό συγκροτούμαστε. Μαθαίνουμε ποιοι είμαστε. Τι αφήνουμε πίσω και τι κρατούμε. Η απόλυτη καταγραφή θυμίζει μια μάταιη προσπάθεια αθανασίας. Εκεί όπου τα γεγονότα θα μπορούν αέναα να ανακαλούνται ολόκληρα και εμείς να τα βιώνουμε εξ αρχής. Στην πραγματικότητα όμως η ανάμνηση περιορίζεται. Αποβάλλει τις γεύσεις, τις μυρωδιές, τις αισθήσεις από την ανάμνηση. Επιβάλλει τα πίξελ της δικής της αναμνηστικής ορθοδοξίας.

Αποκλείει κυρίως αυτή τη ρευστότητα της ανάμνησης που δεν δομείται με βάση τα όσα έχουμε βιώσει αλλά και αυτά που είμαστε. Με βάση την απόσταση που μας χωρίζει από τον τότε εαυτό μας. Την κρίσιμη αυτή μάζα που έχει διαμορφωθεί από προσδοκίες, απογοητεύσεις, απρόσμενα γεγονότα. Μια ρευστότητα ελεύθερη να επαναδημιουργήσει ελεύθερα ένα παρελθόν. Περνάμε λοιπόν από μια κατάσταση όπου το παρελθόν ήταν δημιουργικά ρευστό σε μια όπου είναι ψευδεπίγραφα αποκρυσταλλωμένο και αποξηραμένο.

Προτιμώ να θυμάμαι τα πράγματα με τον δικό μου τρόπο. Αποσπασματικά, θολά, με τα χρώματα που εγώ επιλέγω και τους διαλόγους που εγώ έχω ανάγκη να ακούσω. Γιατί όπως έγραφε και ο Γουίλιαμ Φόκνερ, το παρελθόν δεν είναι νεκρό, στην πραγματικότητα δεν είναι καν παρελθόν. Οσο πιο πολύ προσπαθούμε να το απονεκρώσουμε κάτω από τόνους καταγραφών τόσο περισσότερο παρόν χάνουμε, τόσο πιο πολύ βάθος αφαιρούμε από τις στιγμές που βιώνουμε και πρόκειται να βιώσουμε. Χρειαζόμαστε ένα παρελθόν ακριβώς όπως το θυμόμαστε και όχι όλο και περισσότερο υποχρεωτικά όπως έγινε.