Η γοητεία των χαρακωμάτων

Υπάρχει κάτι παράδοξο στην πολιτική πραγματικότητα του προοδευτικού χώρου.

Την ώρα που η κοινωνία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πολλαπλή κρίση ( οικονομική, κοινωνική, θεσμική και αξιακή), την ώρα που η ακρίβεια εξακολουθεί να πιέζει τα νοικοκυριά, η εργασία να γίνεται ολοένα πιο επισφαλής, το κοινωνικό κράτος να δοκιμάζεται και η ακροδεξιά να επιχειρεί να μετατρέψει την κοινωνική ανασφάλεια σε πολιτικό κεφάλαιο, ένα σημαντικό μέρος της Αριστεράς εξακολουθεί να κοιτάζει προς το εσωτερικό της. H τάση προς την εσωστρέφεια και τον κατακερματισμό αποτελεί μια διαρκή, σχεδόν δομική αντίφαση. Ενώ η ιδεολογική αφετηρία και ο τελικός στόχος ( η κοινωνική χειραφέτηση και η άρση των ανισοτήτων) παραμένουν κοινά πεδία αναφοράς, η εγχώρια Αριστερά προσκρούει συχνά σε μια ιδιότυπη αδυναμία σύνθεσης.

Οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις, οι προσωπικές συγκρούσεις, οι διαχωριστικές γραμμές, οι αλληλοκατηγορίες και η διαρκής αναζήτηση του ποιος ευθύνεται περισσότερο για τις διαμάχες του παρελθόντος καταλαμβάνουν δυσανάλογο χώρο σε σχέση με το πραγματικό διακύβευμα της εποχής.

Και κάπου εκεί εμφανίζεται η γοητεία των χαρακωμάτων. Το χαράκωμα προσφέρει ασφάλεια. Ορίζει με σαφήνεια τους «δικούς μας» και τους «άλλους». Επιτρέπει την πολιτική ταυτότητα χωρίς την αμηχανία της σύνθεσης, τη βεβαιότητα χωρίς την ανάγκη της διαπραγμάτευσης. Από το χαράκωμα δεν χρειάζεται να πείσεις τον απέναντι, αρκεί να αποδείξεις στους δικούς σου ότι παραμένεις πιστός στη δική σου πλευρά. Σε αυτή ακριβώς την ψευδαίσθηση της ιδεολογικής συνέπειας, κρύβονται συχνά ο ναρκισσισμός της αυτοαναφορικότητας και η αδυναμία διαχείρισης της εσωτερικής πολυφωνίας.

Μόνο που η κοινωνία δεν κατοικεί στα χαρακώματα. Οι άνθρωποι που δυσκολεύονται να πληρώσουν το ενοίκιο, που μετρούν τις ημέρες μέχρι τον επόμενο μισθό, που φοβούνται την απώλεια της δουλειάς τους, που βλέπουν το κοινωνικό κράτος να διαλύεται ή που αισθάνονται ότι η πολιτική δεν τους αφορά πλέον, δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τις εσωτερικές ισορροπίες των κομμάτων. Δεν ζητούν από την Αριστερά να λύσει τις μεταξύ της διαφορές πριν απευθυνθεί στην κοινωνία. Ζητούν να τους μιλήσει για τη δική τους ζωή. Να καταφέρει δηλαδή να θέσει το συλλογικό υποκείμενο πάνω από την ατομική ή την παραταξιακή καταξίωση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ιδεολογικές διαφορές είναι αδιάφορες ή ότι η πολιτική ενότητα πρέπει να οικοδομείται πάνω στην αποσιώπησή τους. Το αντίθετο. Η Αριστερά υπήρξε ιστορικά ένας χώρος όπου η διαφωνία, η αμφισβήτηση και η πολιτική σύγκρουση αποτέλεσαν μέρος της ίδιας της ταυτότητάς της. Υπάρχει, όμως, μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στη γόνιμη πολιτική διαφωνία και στην αυτοαναφορική σύγκρουση. Η πρώτη παράγει πολιτική. Η δεύτερη καταναλώνει πολιτικό κεφάλαιο. Και σήμερα το ζήτημα δεν είναι ποιος θα επικρατήσει στην επόμενη εσωτερική αναμέτρηση. Είναι αν ο προοδευτικός χώρος μπορεί να ξαναβρεί έναν τρόπο να απευθυνθεί σε μια κοινωνία που αισθάνεται ότι έχει μείνει μόνη απέναντι στις ανασφάλειες της εποχής.

Η άνοδος της ακροδεξιάς δεν αντιμετωπίζεται με περισσότερη εσωστρέφεια. Η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν μετατρέπεται σε πολιτική πρόταση με αλληλοσπαραγμούς. Και η απώλεια εμπιστοσύνης δεν ανατρέπεται όταν κάθε διαφορετική άποψη αντιμετωπίζεται ως απειλή για την πολιτική καθαρότητα του χώρου.

Σε μια εποχή όπου ο άκρατος ατομικισμός και η αποδυνάμωση των συλλογικών ταυτοτήτων αποτελούν κυρίαρχες τάσεις, η επιμονή στη σταθερότητα των πολιτικών δεσμών και η άρνηση της μόνιμης διαμάχης αποτελούν από μόνες τους μια μορφή ιδεολογικής αντίστασης. Οι δυνάμεις που μοιράζονται τις ίδιες κοινωνικές αγωνίες, ανεξάρτητα από τις πρόσκαιρες τακτικές διαφοροποιήσεις, είναι νομοτελειακά υποχρεωμένες να αναζητήσουν εκ νέου κοινούς τόπους. Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να ξανασκεφτούμε την έννοια της ενότητας. Όχι ως υποχρεωτική συμφωνία, ούτε ως κατάργηση των διαφορών, αλλά ως πολιτική επιλογή απέναντι σε έναν κατακερματισμένο κόσμο. Γιατί η εποχή μας έχει ήδη αρκετές διαιρέσεις. Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε κι άλλες εκεί όπου θα μπορούσαν να υπάρξουν γέφυρες.

Σε έναν κόσμο που μας εκπαιδεύει καθημερινά να μη χρειαζόμαστε κανέναν, ίσως το πιο ριζοσπαστικό πράγμα που μας απέμεινε είναι να παραδεχτούμε ότι χρειαζόμαστε ο ένας τον άλλον. Και ίσως περισσότερο από όλους να το χρειάζεται σήμερα ένας προοδευτικός χώρος που κινδυνεύει να ξεχάσει πως ο σκοπός της πολιτικής δεν είναι να διατηρεί όρθια τα χαρακώματα, αλλά να τα καταργεί. Γιατί στο τέλος της ημέρας, καμία κοινωνία δεν αλλάζει από ανθρώπους που απλώς έμαθαν να πολεμούν καλύτερα μέσα από το ίδιο τους το χαράκωμα. Αλλά από ανθρώπους που κάποια στιγμή αποφασίζουν να το εγκαταλείψουν και να συναντηθούν στη μέση.