Η ανατομία της ενοχής

«Σας δίνω την αίσθηση ενός σχετικά εύκολου γρίφου. Ας καταλήξουμε στη λέξη, είμαι ένα ελεύθερο πνεύμα. Εσείς θα με λέγατε ακόμα και τσούλα.»

Κάθε αυθεντική λογοτεχνική πράξη των πολύ σπουδαίων συγγραφέων είναι πολλές φορές μια πράξη βίας απέναντι στο παρελθόν. Οταν ο Πιερ Ζαν Ζουβ αποφάσισε το 1925 να αποκηρύξει και να αφανίσει ολόκληρο το προγενέστερο έργο του, εκτέλεσε μια ριζική πράξη αυτο-ακρωτηριασμού για να ξεφύγει από τους δικούς του λογοτεχνικούς προγόνους. Οπλισμένος με τον καθολικό μυστικισμό αλλά και με το «νυστέρι» της φροϊδικής ψυχανάλυσης —μια επίδραση που διοχετεύθηκε μέσα του από τη σύζυγό του, Blanche Reverchon— ο Ζουβ επιχείρησε να ανακαλύψει εκ νέου το ανθρώπινο βάθος. Η Reverchon μετέφρασε πρώτη τον Φρόιντ στη Γαλλία και εισήγαγε τον συγγραφέα στα άδυτα της ανθρώπινης κλινικής ψυχοπαθολογίας. Οι εμμονές, τα όνειρα και οι νευρώσεις της Κατρίν Κρασά είναι αληθινά «περιστατικά» που ο Ζουβ παρατηρούσε και βίωνε στο περιβάλλον του, μετουσιώνοντάς τα σε υψηλή τέχνη.

Η «Εκάτη» (1928) είναι το πρώτο μνημείο αυτής της επώδυνης αναγέννησης. Εδώ, η ψυχανάλυση δεν είναι μια πεζή κλινική θεωρία, αλλά ένα δαιμονικό, σχεδόν προφητικό εργαλείο. Ο Ζουβ χρησιμοποιεί τον Φρόιντ με τον ίδιο τρόπο που ο Μπλέικ χρησιμοποιούσε τον μυστικισμό: για να χαρτογραφήσει την κόλαση των ανθρώπινων ορμών και το αβάσταχτο βάρος της ενοχής.

Στην ελληνική έκδοση (Αγρα) η μεταφράστρια Σοφία Λεωνίδη επιτυγχάνει να τιθασεύει αυτόν τον σκοτεινό, λυρικό και άκρως απαιτητικό λόγο, επιτρέποντας στον αναγνώστη να νιώσει τον ηλεκτρισμό και τη μυσταγωγική ατμόσφαιρα του Ζουβ σε κάθε ελληνική φράση. Είναι αδύνατον να συλλάβει κανείς το πλήρες μέγεθος της «Εκάτης» αν την αντιμετωπίσει ως ένα αυτοτελές, κλειστό σύστημα. Το βιβλίο αποτελεί το πρώτο σκέλος ενός συγκλονιστικού, εσωτερικού δίπτυχου, το οποίο ολοκληρώνεται οργανικά με το «Ουαγκαντού» (Vagadu, 1931), που ελπίζουμε να κυκλοφορήσει σύντομα.

Στο πεζό έργο, η μοναδική αληθινή αξία έγκειται στην ικανότητα ενός συγγραφέα να γεννά χαρακτήρες που ξεπερνούν την ίδια την πλοκή, λογοτεχνικές οντότητες που έχουν τη δική τους, τρομακτική εσωτερική ζωή. Η Κατρίν Κρασά είναι μια τέτοια περίπτωση. Ως σταρ του βωβού κινηματογράφου, είναι μια ύπαρξη πλασμένη από σκιές, φως και ψευδαισθήσεις. Οταν ερωτεύεται τον παθητικό και εύθραυστο Πιέρ Ιντεμινί, δεν αναζητά στην πραγματικότητα έναν σύντροφο, αλλά ένα καθρέφτισμα της δικής της εσωτερικής αγωνίας. Ωστόσο, το μεγαλείο του έργου αποκαλύπτεται στη Βιέννη, όταν η Κατρίν έρχεται αντιμέτωπη με τη Βαρόνη Φάννυ Φελίσιτας. Η Φελίσιτας είναι το σκοτεινό «διπλό» της Κατρίν, μια ερωτική ογκρέσα, κυριαρχική και απειλητική, που απειλεί να καταπιεί την αυτονομία της. Η σύγκρουσή τους είναι μια συγκλονιστική, βουβή μάχη θελήσεων και πνεύματος ανάμεσα σε δύο πανίσχυρες γυναίκες, όπου ο Πιέρ παραμερίζεται ως ένα απλό, αδύναμο πιόνι. Οταν η Κατρίν αρνείται να θυσιάσει τον εαυτό της σε αυτό το νοσηρό τρίγωνο και δραπετεύει, ο θάνατος που ακολουθεί τη μετατρέπει σε μια «ζωντανή-νεκρή». Το πένθος της δεν είναι μόνο θλίψη, είναι η απόλυτη υπαρξιακή μοναξιά. Η Κατρίν γίνεται η ίδια η Εκάτη, η θεά των σταυροδρομιών, καταδικασμένη να κρατά τα κλειδιά της δικής της ψυχικής αβύσσου.

Στην «Εκάτη», ο έρωτας είναι μια μορφή εσωτερικού μαρτυρίου. Ο Ζουβ μας υπενθυμίζει τη σκληρή αλήθεια: ο «Ερως» και ο «Θάνατος» είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Κάθε σαρκική παρόρμηση στο βιβλίο κουβαλά το σπέρμα της αυτοκαταστροφής. Αυτό που κάνει το έργο εντυπωσιακά μοντέρνο για την εποχή του είναι ο τρόπος με τον οποίο εκθέτει τη γυναικεία σεξουαλικότητα στην πιο ελεύθερη και ταυτόχρονα καταστροφική της μορφή, χωρίς κοινωνικά ταμπού και ηθικοπλαστικές παρωπίδες. Το ύφος του Ζουβ είναι ιμπρεσιονιστικό, γεμάτο βιβλικές μεταφορές που χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν τις πιο βέβηλες, σαρκικές καταστάσεις. Αυτή η αισθητική αντίθεση δημιουργεί μια κλειστοφοβική, βαριά ατμόσφαιρα ενοχής και ανάγκης για εξιλέωση, προετοιμάζοντας το έδαφος για τον δεύτερο τόμο, το Ουαγκαντού, όπου η ηρωίδα θα βυθιστεί πλέον στην καθαρή ψυχανάλυση.

Σήμερα διαβάζουμε αυτό το δύσκολο, απαιτητικό βιβλίο για να διευρύνουμε και να ενδυναμώσουμε τον δικό μας, μοναχικό εαυτό μέσα στη σιωπή, διότι ο Ζουβ χρησιμοποιεί τη λογοτεχνία σαν ένα κοφτερό νυστέρι που ανατέμνει το ασυνείδητο. Η τομή που κάνει στην ανθρώπινη ψυχή είναι βαθιά και επώδυνη, αλλά είναι πλασμένη με μια τόσο απαράμιλλη ομορφιά και ψυχολογική ακρίβεια, που μας αναγκάζει να κοιτάξουμε κατάματα το δικό μας εσωτερικό σκοτάδι.