Γραφειοκρατία και κοινωνιολογία

Ο πρόσφατος χαμός του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, σημαντικού διανοούμενου της σύγχρονης Ελλάδας, επανέφερε στο προσκήνιο το πολυσυζητημένο ζήτημα της θέσης της επιστήμης της κοινωνιολογίας στη χώρα μας. Πολλοί αποδίδουν κάποια ανάμικτα αισθήματα απέναντι στην κοινωνιολογία σε μια εγγενή συντηρητική στάση. Η εξήγηση αυτή, ωστόσο, δεν μοιάζει ικανοποιητική γιατί υπάρχουν συντηρητισμοί διαφόρων ειδών και η γενεαλογία της κοινωνιολογίας, η ιστορική ανάδειξή της δηλαδή, περικλείει και αυτή έναν συντηρητισμό στο μέτρο που η συγκεκριμένη επιστήμη εμφανίζεται μετά τη Γαλλική Επανάσταση και την τρομοκρατία που ακολούθησε, θέτοντας ως στόχο να διερευνηθούν τα κοινωνικά αίτια αυτών των ιστορικών φαινομένων.

Μια προσέγγιση η οποία μπορεί να είναι ερμηνευτικά γόνιμη αναφέρεται στις σχέσεις γραφειοκρατίας και κοινωνιολογίας. Παρ’ όλες τις περί του αντιθέτου διακηρύξεις και δράσεις, ο ρόλος της γραφειοκρατίας ολοένα ενισχύεται, απλά ένα τμήμα της γραφειοκρατικής εργασίας μεταφέρεται στους προσωπικούς ηλεκτρονικούς υπολογιστές των ιδιωτών. Ταυτόχρονα, ο κοινωνικός ρόλος των γραφειοκρατών δεν υποχωρεί αλλά αντίθετα ενισχύεται, στο μέτρο που οι καταστάσεις έκτακτης ανάγκης (οικονομία, πανδημίες, περιβάλλον) δεν μειώνονται σε αριθμό αλλά απαιτούν όλο και πιο εντατική διαχείριση. Η ίδια η οικονομική ζωή και παραγωγικότητα προσβλέπουν σε μια ενισχυμένη γραφειοκρατική δραστηριότητα, το ίδιο όπως η στρατιωτική ετοιμότητα ενός κράτους, χωρίς να παραβλέπει κανείς τα δημοκρατικά κόμματα, ιδίως τα μεγαλύτερα, που εμφανίζουν πολύ ενισχυμένες γραφειοκρατικές ομάδες.

Κάθε γραφειοκρατία συνδέεται οργανικά με έναν θεσμό τον οποίο και προασπίζεται. Κάθε θεσμός βασίζεται στη συμμετοχή των αναφερομένων σε αυτόν και στους συγκεκριμένους σκοπούς και τις δράσεις που αυτός υιοθετεί. Η γραφειοκρατική δραστηριότητα, όμως, είναι κατά ένα σημαντικό μέρος ανεξάρτητη από τους θεσμούς στους οποίους εντάσσεται, αποκτά έναν ιδιαίτερο φορμαλιστικό χαρακτήρα, μια δική της οργάνωση και συμπεριφορά, δικές της αναγκαιότητες οι οποίες ενέχουν έναν σχεδόν ιερό και τελετουργικό χαρακτήρα, ενώ η αποδοτικότητά της ενδύεται μια ακινησία η οποία είναι απαραίτητη ώστε να διατηρείται η αμεροληψία της διαχείρισης. Παράλληλα, αναπτύσσεται μια ομάδα γραφειοκρατών η οποία εκφράζεται μέσα από τον έλεγχο, την εξουσία, το κύρος και τα προνόμια που προσιδιάζουν σε αυτήν. Η ωφελιμότητα του θεσμού, συνεπώς, διχοτομείται σε ωφελιμότητα σύμφωνα με τους σκοπούς του και ωφελιμότητα σύμφωνα με κάποια μοτίβα ύπαρξής του. Η δεύτερη ωφελιμότητα είναι αυτή που, προοδευτικά, γίνεται αντικείμενο της γραφειοκρατίας.

Η γραφειοκρατία, επομένως, σχηματίζει, από ατομική και ομαδική άποψη, μια ιδιωτική γλώσσα επιδιώξεων και κάτι τέτοιο γίνεται πολύ περισσότερο εμφανές στην κομματική γραφειοκρατία. Η κοινωνιολογία, από την άλλη, θεμελιώνεται, θεωρητικά τουλάχιστον, επάνω σε μια αξιολογική ουδετερότητα, στην τήρηση δηλαδή ίσων αποστάσεων από κάθε σύστημα αξιών που διακινείται στην κοινωνία και συνδέεται με επιμέρους κοινωνικές δραστηριότητες. Ακόμη και οι παραγωγικές τάξεις, παρ’ όλη την αντίθετη φιλολογία, δεν μπορούν να υιοθετήσουν μια τέτοια αξιολογική ουδετερότητα η οποία δεν θα συμβάδιζε με τα οργανικά συμφέροντά τους. Οι διάφορες γραφειοκρατίες, επομένως, χρωματίζονται έντονα από τα υπάρχοντα συστήματα αξιών, ανάμεσα στα οποία είναι και εκείνο των γραφειοκρατικών ομάδων ως ανεξάρτητων οντοτήτων. Από την εποχή του Κοραή, η χειραφέτηση αποτέλεσε καίριο ζητούμενο της διανόησης στη χώρα μας. Το παγκόσμιο σύστημα, πλέον, μαστίζεται από προβλήματα όπως η μετανάστευση, η φτώχεια, η κοινωνική αποξένωση διά της τεχνολογίας, η κρίση του περιβάλλοντος κ.ά. Ηγεσίες και γραφειοκρατίες δεν μπορούν να τα επιλύσουν –εφ’ όσον το θέλουν– χωρίς αντικειμενική και θεμελιωμένη γνώση του πραγματικού κόσμου. Μια σύνδεση της οικονομικής επιστήμης με την έρευνα του κοινωνικού κόσμου εμφανίζεται μάλλον ως ένα δέον.

*Καθηγητής Φιλοσοφίας, ΕΚΠΑ