Γιατί η Ισλανδία είπε όχι;

Στα τέλη Αυγούστου του 2026 οι Ισλανδοί προσήλθαν στις κάλπες για ένα ιστορικό δημοψήφισμα σχετικά με το αν επιθυμούν να ξαναρχίσουν οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το αποτέλεσμα ήταν ένα «Όχι», με μικρή αλλά σαφή διαφορά: 52,8% ψήφισαν «Όχι», έναντι 47,2% που ψήφισαν «Ναι».

Η συμμετοχή των ψηφοφόρων έφτασε στο εξαιρετικά υψηλό ποσοστό του 82,5% – το υψηλότερο που έχει καταγραφεί σε δημοψήφισμα από την εποχή της ανεξαρτησίας του νησιού από τη Δανία το 1944.

Ενώ πολλοί διεθνείς αναλυτές έσπευσαν να παρουσιάσουν το αποτέλεσμα ως μια απλή περίπτωση του τύπου «Είναι η αλιεία, ηλίθιε», μια πιο προσεκτική ματιά στα μοτίβα και τους μηχανισμούς της προεκλογικής εκστρατείας αποκαλύπτει μια πολύ πιο περίπλοκη πραγματικότητα. Η απόρριψη δεν οφειλόταν απλώς σε φόβους που σχετίζονται με θαλάσσια ζητήματα· ήταν αποτέλεσμα μιας τεράστιας οικονομικής ανισορροπίας, ασύμμετρων τακτικών επικοινωνίας, βαθιά ριζωμένων εθνικών μύθων και στρατηγικών λαθών από μια επιφυλακτική κυβέρνηση.

Η αλιεία και η γεωργία έπαιξαν αναμφισβήτητα κεντρικό ρόλο στην προεκλογική εκστρατεία. Για ένα έθνος, η ταυτότητα και η οικονομία του οποίου είναι ιστορικά συνδεδεμένες με τη θάλασσα και την καλλιέργεια της γης, ο φόβος να ενταχθεί η χώρα στην Κοινή Αλιευτική Πολιτική (ΚΑλΠ) της ΕΕ και να επιτραπεί η είσοδος ξένων σκαφών στα εθνικά χωρικά ύδατα υπήρξε σημαντικός παράγοντας, ιδίως στις αγροτικές και τις βόρειες περιοχές. Ωστόσο, αυτό είναι μόνο ένα κομμάτι της συνολικής εικόνας.

Η κινητήρια δύναμη πίσω από τη νίκη του «Όχι» ήταν μια επιθετική και ακριβή εκστρατεία, που χρηματοδοτήθηκε από την ισχυρή ολιγαρχία του αλιευτικού τομέα της Ισλανδίας. Μια χούφτα πλούσιων οικογενειών με τεράστια οικονομική και πολιτική εξουσία –που έχει τη βάση της στο εθνικό σύστημα αλιευτικών ποσοστώσεων της δεκαετίας του 1980– επιστράτευσε πελώρια ποσά, προκειμένου να προστατεύσει το μονοπώλιό της.

Οικονομική Aνισότητα: Σύμφωνα με έρευνες τοπικών μέσων ενημέρωσης όπως το DV (μια γνωστή διαδικτυακή εφημερίδα της χώρας), η εκστρατεία του «Όχι» ξόδεψε σχεδόν δέκα φορές περισσότερα χρήματα από το στρατόπεδο του «Ναι» σε διαφημίσεις στα κοινωνικά δίκτυα (Instagram, Facebook και TikTok). Ενώ η πλευρά του «Ναι» ανέφερε δαπάνες που έφταναν τα 75 εκατομμύρια ισλανδικές κορώνες (500.000 ευρώ), οι δαπάνες της εκστρατείας του «Όχι», σύμφωνα με πολλές εκτιμήσεις, ανέρχονται σε πάνω από 300 εκατομμύρια ισλανδικές κορόνες (2 εκατομμύρια ευρώ).

Κυριαρχία στα ΜΜΕ: Οι μεγιστάνες της αλιείας είχαν επίσης τον έλεγχο του αφηγήματος μέσω των παραδοσιακών μέσων μαζικής ενημέρωσης. Το 96% των μετοχών της Morgunblaðið, μιας από τις εφημερίδες με τη μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ισλανδία, ανήκει σε ιδιοκτήτες αλιευτικών σκαφών και σε εταιρείες συνδεδεμένες με αυτούς, λειτουργώντας ως φερέφωνο της αντιευρωπαϊκής εκστρατείας.

Διαστρέβλωση και κινδυνολογία: Αξιοποιώντας το οικονομικό τους πλεονέκτημα, οι υποστηρικτές τού «Όχι» εφάρμοσαν στοχευμένη παραπληροφόρηση: ισχυρίστηκαν ότι η ένταξη στην ΕΕ θα μετέτρεπε την Ισλανδία σε ένα «ψαροχώρι χωρίς ποσοστώσεις», που θα ελέγχεται από το ξένο κεφάλαιο. Και, κάτι ακόμα πιο ακραίο, προσωπικότητες όπως ο Χάραλντουρ Όλαφσον, ο ευρωσκεπτικιστής πρόεδρος του κόμματος Heimssýn, προειδοποίησαν ψευδώς τους ψηφοφόρους ότι η ψήφος υπέρ του «Ναι» θα έφερνε τους νέους πιο κοντά στην υποχρεωτική στρατολόγηση σε έναν ανύπαρκτο «ευρωπαϊκό στρατό».

Ο ίδιος ο τρόπος πλαισίωσης του δημοψηφίσματος αποδείχθηκε ότι κάθε άλλο παρά ευνοϊκός ήταν για το φιλοευρωπαϊκό κίνημα. Ο κεντροαριστερός συνασπισμός της πρωθυπουργού Κριστρούν Φροστάδοτιρ χαρακτήρισε την ψηφοφορία ως ένα διερευνητικό βήμα: «Ας δούμε τι περιλαμβάνει το πακέτο, προκειμένου να δούμε τι όρους προσφέρουν οι Βρυξέλλες και μετά θα αποφασίσουμε αν θα τους αποδεχθούμε σε ένα δεύτερο δημοψήφισμα».

Αυτή η αμφίσημη στάση εξέπεμπε ένα αδύναμο και ασαφές μήνυμα. Το σλόγκαν της εκστρατείας του «Ναι» «Já til að sjá» («Ναι, προκειμένου να δούμε»), δεν έδειχνε επείγον ούτε πειστικό,    σε αντίθεση με την αποφασιστική, κατηγορηματική στάση του «Όχι».

Επιπλέον, συντηρητικοί ηγέτες όπως η Γκούντρουν Χαφστεϊνσντότιρ του Κόμματος της Ανεξαρτησίας, χαρακτήρισαν αυτήν τη διαδικασία δύο σταδίων ως τέχνασμα, ισχυριζόμενοι ψευδώς ότι οι όροι ένταξης ήταν άκαμπτοι και ότι ήταν αδύνατον να τους επαναδιαπραγματευτούν, εκτός του αρχικού πλαισίου της διαδικασίας υποβολής αίτησης ένταξης του 2009.

Το πρόβλημα επιδεινώθηκε από το γεγονός ότι και η ίδια η κυβέρνηση διεξήγαγε μια δειλή εκστρατεία. Φοβούμενοι την απώλεια νομιμοποίησης σε περίπτωση επικράτησης του «Όχι», τα κόμματα του κυβερνητικού συνασπισμού κράτησαν αποστάσεις, και έτσι η φιλοευρωπαϊκή πλευρά δεν περιελάμβανε εξέχουσες πολιτικές προσωπικότητες, που θα μπορούσαν να επηρεάσουν θετικά υπέρ τού «Ναι».

Το δημοψήφισμα αρχικά προωθήθηκε ταχύτατα λόγω της γεωπολιτικής αστάθειας, και συγκεκριμένα λόγω της επιθετικής ρητορικής του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ σχετικά με τη γειτονική Γροιλανδία, η οποία ώθησε τους Ευρωπαίους ηγέτες να προτείνουν ενιαίες στρατηγικές άμυνας και ασφάλειας. Η κυβέρνηση ήλπιζε ότι η ένταξη στις ευρωπαϊκές δομές ασφάλειας και η υιοθέτηση του ευρώ, με σκοπό να καταπολεμηθεί ο υψηλός εγχώριος πληθωρισμός, θα έγερνε τη ζυγαριά υπέρ του «Ναι».

Αυτό όμως που δεν λήφθηκε υπόψιν είναι η δύναμη του ισλανδικού εξαιρετισμού. Η εκστρατεία του «Όχι» πάτησε πάνω σε μια ισχυρή εθνική ταυτότητα, που έχει τις ρίζες της στο αφήγημα της ανεξαρτησίας του 19ου αιώνα, η οποία αντιλαμβάνεται την Ισλανδία ως ένα απομονωμένο, αύταρκες έθνος, που ευημερεί όντας ανεξάρτητο.

Όπως έχουν επισημάνει πολιτισμικοί μελετητές, αυτός ο ρομαντικοποιημένος απομονωτισμός αγνοεί την ιστορική πραγματικότητα: η Ισλανδία πάντα ήταν ενταγμένη σε εκτεταμένα ευρωπαϊκά εμπορικά δίκτυα, στα οποία και βασιζόταν. Επιπλέον, η χώρα είναι ήδη ενταγμένη στην Ευρώπη μέσω του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ/ΕΕΑ)    από το 1994 και της Ζώνης του Σένγκεν από το 2001, με το 45% των εισαγωγών της να προέρχεται από την ΕΕ και το 66,5% των εξαγωγών της να κατευθύνεται προς αυτήν.

Ωστόσο, η επίκληση των απομονωτιστών στο συναίσθημα αποδείχθηκε ισχυρότερη από το ρεαλιστικό επιχείρημα ότι η Ισλανδία ακολουθεί ήδη τους κανόνες της ΕΕ, χωρίς όμως να έχει θέση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για τη διαμόρφωσή τους.

Τελικά, το «παιχνίδι» του δημοψηφίσματος δεν κρίθηκε μόνο στα αλιευτικά λιμάνια, αλλά και στον χώρο της ψηφιακής διαφήμισης, στις δημοσιογραφικές αίθουσες του Ρέικιαβικ, καθώς και στο ψυχολογικό τερέν της εθνικής ταυτότητας.

Μια εκστρατεία με τεράστια χρηματοδότηση από εδραιωμένα οικονομικά συμφέροντα, σε συνδυασμό με παραπλανητικά αφηγήματα και μια υπερβολικά διστακτική εκστρατεία υπέρ τού «Ναι», κατάφερε να πείσει μια μικρή πλειοψηφία ψηφοφόρων να κρατήσουν την πόρτα προς την Ευρώπη ερμητικά κλειστή.

Gianluca Latocca, μέλος της ιταλικής ομάδας του παρατηρητηρίου Our Eye on the EU, εκτελεστικός διευθυντής του δικτύου οργανισμών νεολαίας Europiamo.

* Inter Alia σημαίνει «μεταξύ άλλων» στα λατινικά. Βασισμένη σε μια φιλοσοφία συνεργασίας και αμοιβαιότητας, η «Inter Alia» εργάζεται για την προώθηση της πολιτικής εκπαίδευσης, του κοινωνικού μετασχηματισμού και της συλλογικής δράσης. Εκφράζει την πρόθεση να σταθεί πρόθυμα και με ενθουσιασμό μεταξύ άλλων, να συν-δημιουργήσει, να δώσει χώρο, να στηρίξει την κοινή πρόοδο και να προωθήσει τη συλλογική νοημοσύνη.

** Ξεκινώντας από τον Απρίλιο του 2026, μια ομάδα περίπου 50 νέων από 8 ευρωπαϊκές χώρες θα συνεργάζονται κάθε μήνα, συντάσσοντας το δελτίο, που θα περιλαμβάνει νέα, άρθρα γνώμης, πολιτικές αναλύσεις, podcast και βίντεο. Στόχος, μια κριτική, εύληπτη και φρέσκια παρουσίαση μείζονων πολιτικών εξελίξεων σε πολλά πεδία. Ανάμεσά τους, η νεολαία, ο πολιτισμός, το φύλο, οι κοινωνικές υποθέσεις, η μετανάστευση και το άσυλο, ο δημόσιος χώρος και τα πολιτικά δικαιώματα, ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός, το κράτος δικαίου, το περιβάλλον, η ανταγωνιστικότητα και η ενιαία αγορά.

Ομάδα έργου: