Εικόνες πραγματικότητας

Το βιβλίο της Κατερίνας Παπαντωνίου «Συνθετική ορμόνη» είναι ένα σύγχρονο μυθιστόρημα που αναπτύσσεται σε 22 επεισόδια/κεφάλαια. Ανήκει σε μια λογοτεχνία που επιδιώκει να ρίξει φως στο θέμα της γυναικείας βιωμένης εμπειρίας και να μετατοπίσει το βλέμμα από την τυποποιημένη γραφή για το σώμα, μετατρέποντάς το σε μία γλώσσα από μόνη της.

Το σώμα είναι παντού στη λογοτεχνία, όμως περιορίζεται συχνά σε μια λεία εικόνα χωρίς βάθος, γίνεται κλισέ, χωρίς περιθώριο να φανεί η ιδιαιτερότητά του. Η συγγραφέας εξ αρχής υπερβαίνει τις συμβάσεις και βρίσκει τρόπους να αναδείξει σε κάθε επεισόδιο την πολυπλοκότητα του γυναικείου σώματος, που εκδηλώνεται σε κάθε ηλικία, την παιδική, την εφηβική, ως νέα γυναίκα, στη συνέχεια ώριμη και τέλος γυναίκα σε μεγάλη ηλικία, σε απόλυτη συνάφεια με τον ψυχισμό και τους κοινωνικούς ρόλους που αναλαμβάνει. Το σώμα δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως φορέας της αφήγησης, αλλά καθίσταται το ίδιο το επίκεντρο της ιστορίας, μετατρέπεται σε ίχνος, σε μνήμη, σε τόπο αντίστασης ή μεταμόρφωσης. Από ένα εξωτερικό περίβλημα μεταμορφώνεται στην πραγματική κινητήρια δύναμη της ιστορίας, γίνεται ένας χάρτης όπου καταγράφονται ο πόθος, η απόλαυση, αλλά και ο πόνος, το τραύμα και η ταπείνωση.

Ηδη ο τίτλος είναι δηλωτικός μιας σωματικότητας που παραπέμπει αφενός στον ρυθμιστικό ρόλο των ορμονών στον μεταβολισμό, στην ανάπτυξη και στην αναπαραγωγή και αφετέρου, ως συνθετική ορμόνη, τονίζεται ότι και εδώ χωρεί η ανθρώπινη επέμβαση που μεταβάλλει/συμπληρώνει/διορθώνει τη φύση και προκαλεί τεχνητά αποτελέσματα στο ανθρώπινο/γυναικείο σώμα.

Η αφήγηση είναι αποσπασματική και χαρακτηρίζεται από ασυνέχεια στη ροή των επεισοδίων, χρονικές διακοπές, χρονικά άλματα, αλληλουχία γεγονότων χωρίς εμφανή σύνδεση. Αυτή η αφηγηματική μορφή απαιτεί αφενός άρτια τεχνική από τη συγγραφέα, ώστε να δώσει τόσα στοιχεία όσα μπορούν να δημιουργήσουν την αίσθηση της συνοχής, και αφετέρου είναι απαραίτητο ο αναγνώστης να δρα ως συνδημιουργός στην προσπάθεια ανασύνθεσης των κομματιών της ιστορίας. Αυτός ο ενεργός ρόλος του αναγνώστη/αναγνώστριας και η δυνατότητα πολλαπλών συνειρμών και συνθέσεων καθιστούν την κάθε ανάγνωση του βιβλίου ξεχωριστή εμπειρία.

Μεγάλο επίτευγμα της Κατερίνας Παπαντωνίου, η χρήση της γλώσσας στην αφήγηση. Αφενός η στερεότυπη νομική γλώσσα, που υποδηλώνει τους τυπικούς κανόνες συμβίωσης στην κοινωνία, και αφετέρου σε πλήρη αντίθεση η ποιητική έκφραση των ονείρων. Η προφορικότητα του λόγου μεταφέρει στο κείμενο τη ζωντάνια της λαϊκής έκφρασης και απελευθερώνει τον λόγο από κάθε ταμπού και ευφημισμό. Αυτή η στιλιστική ειλικρίνεια, στον αντίποδα της πολιτισμικής υποκρισίας, μετατρέπει την προσωπική μαρτυρία σε κοινωνική ανάλυση.

Η διακειμενικότητα υπάρχει και δηλώνεται σε πολλά σημεία. Το βιβλίο αφιερώνεται στον σημαντικό ποιητή και συγγραφέα Στρατή Χαβιαρά και αναφέρονται και αξιοποιούνται λειτουργικά μέσα στην αφήγηση μικρά αποσπάσματα από λογοτεχνικά έργα (όπως το υπέροχο «Τα κυπαρίσσια φυτεύουν νύχτα και όνειρα», εμπνευσμένο από το μυθιστόρημα «Αχνα» του Στρατή Χαβιαρά). Ενας μεγάλος πλούτος που μαρτυρά την αγάπη της συγγραφέως για τη λογοτεχνία, ενώ ταυτόχρονα μέσα στην αφήγηση αυτές οι αναφορές πολλαπλασιάζουν τις δυνατότητες κατανόησης και σαν διαθλαστικά κάτοπτρα φωτίζουν με καινούργιο φως το κείμενο.

Το μυθιστόρημα ξεκινά με το κεφάλαιο Introitus: Είσοδος αντί για εισαγωγή/πρόλογος, με έντονη παραπομπή σε ανατομία/βιολογία, σωματικότητα/σεξουαλικότητα. Η αρχική ανάγνωση λειτουργεί ως προοικονομία, ενώ η ουσιαστική κατανόηση από τον αναγνώστη επιτυγχάνεται μετά το διάβασμα ολόκληρου του βιβλίου.

Από τα επεισόδια ξεχωρίζω αυτό με τίτλο «Στα χέρια μου χρυσά κόλλυβα». Η μνήμη και το πένθος περνούν από το σώμα, τα χέρια, που φροντίζουν πριν και μετά τον θάνατο του αγαπημένου προσώπου, γίνονται επιτελεστές της θλίψης. Συγκίνηση και τρυφερότητα.

Το βιβλίο κλείνει με το κεφάλαιο Exodus. Τελικό σύντομο κείμενο για μια ανολοκλήρωτη πραγματικότητα που στέκεται εκκρεμής και αναμένει τη συνέχεια.

Στο μυθιστόρημα «Συνθετική ορμόνη» η Κατερίνα Παπαντωνίου σκιαγραφεί μια εικόνα της πραγματικότητας αποδομώντας το πραγματικό, κατασκευάζει και ανακαλεί το σώμα των χαρακτήρων, ενώ παράλληλα εξερευνά την ανθρώπινη κατάσταση και διηγείται ιστορίες. Η μυθοπλασία της γεννά ποιητικές εικόνες και νοητικές αναπαραστάσεις, ένα λογοτεχνικό σύμπαν στη σχέση μνήμης και σώματος, με πάθος, πένθος, έρωτα και θάνατο, που σε κάθε επεισόδιο μας συγκινεί βαθιά και ανθρώπινα.

* Φιλόλογος, συντονίστρια της Λέσχης Ανάγνωσης Δημοτικής Βιβλιοθήκης Αγίου Δημητρίου