Διανόηση και ψευδοδιανόηση

Πρόσφατα συνέβησαν δύο θάνατοι ανθρώπων του πνεύματος, οι οποίοι θεωρήθηκαν σημαντικές απώλειες για την πνευματική ζωή της πάσχουσας από βαριά πνευματοπενία, σημερινής Ελλάδας. Η μία ήταν η απώλεια του από πολλούς θεωρούμενου φιλοσόφου, Στέλιου Ράμφου, η δε άλλη, του ακαδημαϊκού, δημόσιου διανοούμενου και στοχαστή παγκόσμιας εμβέλειας, Κωνσταντίνου Τσουκαλά.

Οσον αφορά τον τελευταίο, θα διαφωνήσω με τον όρο απώλεια. Πρώτον, γιατί δεν είναι απολεσθείς ο Τσουκαλάς. Είναι παρών και θα είναι πάντα παρών, όπως και ο έτερος μεγάλος δημόσιος διανοούμενος και καλός του φίλος, Νίκος Πουλαντζάς, ο οποίος εξακολουθεί να είναι διαχρονικά ζωντανός, παρ’ όλο που έχει φύγει από τη ζωή εδώ και 47 χρόνια. Δεύτερον, διότι απώλεια σημαίνει ότι χάσαμε κάτι το οποίο όμως εύκολα ή δύσκολα μπορούμε να το αντικαταστήσουμε. Η εκδημία του Κωνσταντίνου δεν είναι απώλεια. Είναι απουσία. Η απουσία ενός αναντικατάστατου διανοητή από το κάποτε γεμάτο με σπουδαίους στοχαστές τραπέζι των πνευματικών συμποσίων, το οποίο σιγά σιγά αδειάζει από συνδαιτυμόνες. Και όσο οι άνθρωποι αυτού του υψηλού επιπέδου λιγοστεύουν τόσο τα πνευματικά εδέσματα γίνονται όλο και πιο άνοστα, όλο και πιο εύπεπτα μεν, ανούσια δε.

Κάνοντας κάποιες σκέψεις μετά τον αποχαιρετισμό στον Κωνσταντίνο Τσουκαλά και σε σχέση με όσα προανέφερα γι’ αυτόν, προβληματίστηκα με το γεγονός ότι σιγά σιγά σε παγκόσμιο επίπεδο αλλά στην Ελλάδα ιδιαίτερα, η διανόηση, δηλαδή η πρωτογενής εμπεριστατωμένη και αδογμάτιστη επιστημονικά σκέψη, διώκεται και λοιδορείται από ένα σύστημα αντιλήψεων, δογματισμών και απόψεων το οποίο ακούει στο όνομα ψευδοδιανόηση. Ποια είναι η διαφορά τους; Η διανόηση σε τρέφει πνευματικά, ενώ η ψευδοδιανόηση απλώς σε ταΐζει.

Ο τρόπος για να καταλάβει κάποιος έναν ψευδοδιανοούμενο είναι απλός. Να εντοπίσει και να αξιολογήσει τα θέματα με τα οποία ασχολείται. Οι ψευδοδιανοούμενοι μιλάνε πολύ για τον Θεό. Επίσης μιλάνε για την αρετή, τη Σωκρατική αρετή αλλά και το «γνώθι σαυτόν». Ο λόγος είναι ότι στο αφηρημένο αυτό πεδίο οι φαινοτυπικοί εγκέφαλοί μας, εφόσον δεν έχουν την κατάλληλη πνευματική σκευή ώστε να απομακρυνθούν πάραυτα από κάθε διαλογική συνάφεια με τον ψευδοδιανοούμενο, αδυνατούν να λειτουργήσουν ορθολογικά και ως εκ τούτου, παραδίδονται άνευ όρων στον επεξεργασμένο μέσα σε καλολογική συσκευασία (όπως οι αντίστοιχες τροφές) βερμπαλισμό του.

Ας δούμε λοιπόν ένα προς ένα τα αντικείμενα ενδιαφέροντός τους. Ο Θεός και οι προσεγγίσεις τους σ’ αυτόν είναι το προσωπείο της πνευματικής τους πενίας. Το άσυλο της άγνοιάς τους. Οπότε μπορούν να μιλάνε άπειρες ώρες για κάτι το οποίο είναι παντελώς απροσδιόριστο, όμως το πράττουν με τέτοιον τρόπο ώστε να δίνουν στον απαράσκευο συνομιλητή τους την αίσθηση ότι είναι βαθύτατα μυημένοι στη γνώση της φύσης του Θεού.

Οσον αφορά την αρετή, ο ψευδοδιανοούμενος είναι ο καταλληλότερος να σε πείσει ότι από παιδί, όταν είχε βρεθεί στη διχάλα του δρόμου της ζωής, αυτός πήρε «αναντίλεκτα» το τραχύ μονοπάτι της αρετής και όχι τη λεωφόρο της κακίας, την οποία έχουμε πάρει όλοι εμείς οι αμύητοι. Για δε το «γνώθι σαυτόν», θα καταλάβεις από τον διδασκαλικό τρόπο του πως εδώ και χρόνια έχει πλήρη και βαθιά αυτογνωσία, οπότε μπορεί και πρέπει να τον αναγορεύσεις σε ευγενές και υψηλό πρότυπο και να προσπαθήσεις να του μοιάσεις. Επίσης οι εγχώριοι ψευδοδιανοούμενοι μιλάνε πολύ για πολιτιστικές κληρονομιές. Οχι τόσο για την κληρονομιά της προσωκρατικής Ελλάδας όσο για Ορθοδοξία και Βυζάντιο. Ενίοτε και για το «πηγαίο» aka χονδροειδές βαλκανικό πολιτισμικό αυθόρμητο, το οποίο θα μας σώσει από τη δυτική υποκρισία.

Αν όμως αναλύσουμε αυτό το παράδοξο μόρφωμα, θα καταλάβουμε ότι εκτός από τέχνασμα επιβολής του «πνευματικού» του κύρους στην ημιμαθή αστική μάζα, αποτελεί ένα ακόμα εκφραστικό μέσο της φιλοσοφίας της υποταγής. Στον αντίποδα αυτού του μορφώματος, η διανόηση, η απαλλαγμένη από δογματισμούς και εξαρτήσεις ελεύθερη κριτική σκέψη, θα είναι για πάντα το μόνο μέσο διαφωτισμού της ανθρωπότητας, καταδεικνύοντας με σαφήνεια και σε αντίστιξη των όσων είπε ο πρωθυπουργός της χώρας για τους εκδημήσαντες συλλήβδην, ποια Ελλάδα πραγματικά πρέπει να αφήσουμε πίσω μας.

*Nομικός, συγγραφέας