Αθόρυβες πτώσεις

Με τις είκοσι έξι αυτόνομες ιστορίες που συγκροτούν τη συλλογή διηγημάτων Στα θερμοκήπια του Αυγούστου, ο Άκης Παπαντώνης συνθέτει μια πολυφωνική και υφολογικά και θεματικά ενιαία αφήγηση γύρω από τις υπαρξιακές και ερωτικές αναζητήσεις, προχωρώντας παράλληλα σε μια αποκαλυπτική καταγραφή οικογενειακών συγκρούσεων και κοινωνικών αγκυλώσεων.

Ο συγγραφέας, όπως και στα προηγούμενα πεζογραφικά βιβλία του -με αποκορύφωμα τη νουβέλα Η τελευταία αρκούδα του δάσους (2023), η οποία τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο και το Βραβείο του περιοδικού «Ο Αναγνώστης»- καλλιεργεί μια λιτή, ακριβή και ελεγχόμενη γραφή, όπου το δράμα εκφράζεται κυρίως ως αδυναμία επικοινωνίας και η συναισθηματική κατάρρευση υποδηλώνεται αριστοτεχνικά, χωρίς στόμφο και ρητορεία, μέσα από αδιόρατες κινήσεις, αποσπασματικούς διαλόγους και λεπτομέρειες της καθημερινότητας.

Οι ήρωες του Παπαντώνη ανήκουν σε συγκεκριμένους τόπους, οικογένειες και κοινωνικές συνθήκες, αλλά τα θέματα που αντιμετωπίζουν είναι καθολικά και αναγνωρίσιμα. Ο μήνας Αύγουστος, επιβραδύνοντας το χρονικό αφηγηματικό πλαίσιο, μετατρέπεται σε βασική συνθήκη, ενώ η ακινησία και η ζέστη του καλοκαιριού, μεγεθύνοντας -μα και αλλοιώνοντας- μνήμες, απώλειες, απογοητεύσεις και ανεκπλήρωτες επιθυμίες, επιτρέπουν στα πρόσωπα να έρθουν αντιμέτωπα με όσα, σε άλλες συνθήκες, θα υποβάθμιζαν ή ολοσχερώς θα παρέκαμπταν.

Στο διήγημα «Πάργα (ΙΙ)», ένα από τα πιο χαρακτηριστικά της συλλογής, ο θάνατος του πατέρα και οι διαρρηγμένες σχέσεις ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας δημιουργούν ένα πλέγμα σιωπηλής θλίψης που διαπερνά κάθε σκηνή. Οι σύντομες γερμανικές φράσεις της Γιουντίθ, οι σιωπές και η σταδιακή απόσυρση της γυναίκας από τον διάλογο σκιαγραφούν μια βαθύτερη ρήξη, ενώ, στο αμέσως επόμενο διήγημα («Καλλικράτεια»), η φροντίδα του άρρωστου πατέρα, η αμήχανη παρακολούθηση της ερωτικής σχέσης του μικρότερου αδελφού με τη γυναίκα που φροντίζει τον γονιό, ακόμη και η αλλαγή της γραμματοσειράς στην πινακίδα του καταστήματος, συγκροτούν μερικά από τα μικροεπεισόδια που φωτίζουν την υποβόσκουσα ηθική και συναισθηματική αποσάθρωση των χαρακτήρων.

Η ευρηματική και συστηματική χρήση των υποσημειώσεων -τεχνική που συναντάμε σε σημαντικούς ξένους συγγραφείς του μεταμοντερνισμού, αλλά σχετικά περιορισμένη στους καθ’ ημάς- επιτυγχάνει εδώ μια διπλή και λίαν ενδιαφέρουσα στρωμάτωση, διαμορφώνοντας δύο διακριτά αφηγηματικά επίπεδα: το κυρίως σώμα του κειμένου και το επίπεδο των αποσιωπημένων γεγονότων που αναδύονται μέσω των υποσημειώσεων. Οι υποσημειώσεις, αντί να παρέχουν ακαδημαϊκές ή δευτερεύουσες πληροφορίες, μετατρέπονται σε μάρτυρες της κρυφής ερωτικής, οικογενειακής και κοινωνικής αλήθειας. Αν και δεν διαφέρουν υφολογικά από εκείνες του βασικού αφηγηματικού ιστού και θα μπορούσαν ίσως να ενσωματωθούν σε αυτόν, ο συγγραφέας, αποφεύγοντας, μεταξύ άλλων, τον σκόπελο των πολλών αφηγηματικών παρεκβάσεων, τις ξεχωρίζει, τροφοδοτώντας αλλιώς, αλλά και ανατρέποντας δραματικά, την περισσότερο ήπια και επιφανειακή κεντρική εξιστόρηση.

Η αλήθεια αναδύεται έτσι κυριολεκτικά από το περιθώριο της σελίδας, όπως, για παράδειγμα, στο διήγημα «Καλλικράτεια», όπου η πραγματική αιτία της φυγής της μητέρας, η εβραϊκή καταγωγή του πατέρα και η σημασία των δεύτερων ονομάτων των παιδιών -γεγονότα που συνδέονται άμεσα με τα κυρίαρχα τραύματα- τίθενται στις υποσημειώσεις. Γρήγορα ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι ακριβώς εκεί, στις υποσημειώσεις, ξεδιπλώνεται, μέσω του παρελθόντος, μια ουσιαστική, παράλληλη εξιστόρηση.

Η χρήση του δεύτερου προσώπου αποτελεί επίσης καθοριστική επιλογή του συγγραφέα. Λειτουργώντας ως εσωτερικός μονόλογος και αναδρομική αυτοπαρατήρηση, δίνει ταυτόχρονα την αίσθηση ότι ο αφηγητής περιγράφει τη ζωή του σαν να πρόκειται για τη ζωή κάποιου άλλου, εντείνοντας το αίσθημα της αποστασιοποίησης αλλά και της συναισθηματικής καθήλωσης, ενώ, την ίδια στιγμή, ο αναγνώστης τοποθετείται άμεσα στη θέση του.

Σημαντική είναι και η διαχείριση του πένθους. Οι νεκροί παραμένουν παρόντες στις καθημερινές συζητήσεις, στις αναμνήσεις και στις συνήθειες των ζωντανών. Οι τελευταίοι, μάταια αναζητώντας συντροφικότητα, αφήνουν πίσω τους το αποτύπωμα μιας αμετάκλητης ήττας. Χαρακτηριστική είναι η εικόνα του ζεύγους των ηλικιωμένων τουριστών δίπλα στη θάλασσα, με τα δάχτυλά τους μπλεγμένα· μια εικόνα που συμπυκνώνει την ανθρώπινη επιθυμία για σύνδεση, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα ότι αυτή η επιθυμία δύσκολα εκφράζεται και ακόμη πιο δύσκολα υλοποιείται.