Αδράνεια, πολέμαρχοι και τερματισμός των πολέμων

Ολοι αναρωτούνται γιατί είναι τόσο δύσκολος ο τερματισμός των πολέμων στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή. Και στις δύο εστίες για πρώτη φορά οι συνέπειες έχουν πλήξει λαούς και χώρες που φαινομενικά δεν έχουν σχέση με τις εξελίξεις. Οι περισσότεροι συμπεραίνουν ότι κατά μία έννοια το πολιτικό κόστος ενός συμβιβασμού θα ήταν μεγαλύτερο από το κόστος της συνέχισης των συγκρούσεων. Αυτό το συμπέρασμα παραγνωρίζει το σημαντικότερο φανερό κοινωνικό κόστος.

Στη διεθνή πολιτική σκηνή η Ουκρανία και η κρίση στη Μέση Ανατολή δοκιμάζουν τα όρια της διπλωματίας, του Διεθνούς Δικαίου, της ασφάλειας και της παγκόσμιας ευημερίας. Οι εκεχειρίες είναι εύθραυστες και η ειρήνευση παραμένει άπιαστη. Οι πόλεμοι δεν παρατείνονται επειδή οι ηγεσίες αγνοούν το ανθρώπινο και οικονομικό κόστος, αλλά επειδή εκτιμούν, στο πρώτο επίπεδο ανάγνωσης, ότι το κόστος μιας «κακής» ειρήνης θα ήταν πολιτικά και υπαρξιακά καταστροφικό. Στο βαθύτερο επίπεδο ανάγνωσης οι πολέμαρχοι επωφελούνται από τη συνέχιση του πολέμου.

Στον πόλεμο της Ουκρανίας το αδιέξοδο οφείλεται σε διαφορές. Η εδαφική κυριαρχία είναι η πιο σημαντική. Για τη Μόσχα η προσάρτηση της Κριμαίας και των τεσσάρων ανατολικών περιοχών της Ουκρανίας (συμπεριλαμβανομένου ολόκληρου του Ντονέτσκ) αποτελεί αδιαπραγμάτευτο όρο. Το Κίεβο θεωρεί την παραχώρηση εδαφών αντισυνταγματική και στρατηγικά επικίνδυνη, καθώς θα άφηνε τη χώρα ευάλωτη σε μελλοντικές επιθέσεις. Το έλλειμμα εγγυήσεων ασφαλείας είναι ο άλλος παράγοντας. Η Ουκρανία αξιώνει δεσμευτικές εγγυήσεις από τη Δύση, αντίστοιχες με το Αρθρο 5 του ΝΑΤΟ, ώστε να αποτραπεί μια νέα μελλοντική ρωσική εισβολή. Από την πλευρά της η Ρωσία επιμένει στη μόνιμη ουδετερότητα και αποστρατιωτικοποίηση της Ουκρανίας απορρίπτοντας κάθε δυτική στρατιωτική παρουσία ή ένταξη στη Συμμαχία. Η ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας βρίσκεται σε εκκρεμότητα, οι διευθετήσεις γίνονται ερήμην της Ε.Ε., η Ρωσία επενδύει στην ειδική σχέση με τον Τραμπ αλλά και στη σταδιακή κόπωση της δυτικής κοινής γνώμης και στην εξάντληση των ουκρανικών υποδομών.

Στη Μέση Ανατολή η κρίση είναι πιο σύνθετη. Παρά τη συμφωνία για κατάπαυση του πυρός στη Γάζα, η βία συνεχίζεται και η πολιτική λύση παραμένει μετέωρη. Υπάρχει αδιέξοδο στον αφοπλισμό της Χαμάς και στην αποχώρηση των ισραηλινών δυνάμεων από τα παλαιστινιακά εδάφη και τη Γάζα. Και εδώ υπάρχει απουσία βιώσιμης «επόμενης μέρας». Στις εκλογές του Ισραήλ έγιναν ορατές οι εσωτερικές πολιτικές εντάσεις. Σε συνδυασμό με τις περιφερειακές δυναμικές, οι συγκρούσεις θα συνεχιστούν. Η ιδέα της «Νέας Μέσης Ανατολής» του Ισραήλ εξελίχθηκε σε φιάσκο, συγκεκριμένα σε δίκτυο στρατηγικών συμμαχιών με παράκαμψη του Παλαιστινιακού και αφανισμό των Παλαιστινίων, με σύγχρονη γενοκτονία. Τριάντα και πλέον χρόνια μετά τις Συμφωνίες του Οσλο το 1993, όπου προϋπόθεση ήταν η ειρηνική διευθέτηση της ισραηλινο-παλαιστινιακής σύγκρουσης, ο Νετανιάχου με τις Συμφωνίες του Αβραάμ (2020) υποστήριξε ότι η ειρήνη με τον αραβικό κόσμο μπορεί να επιτευχθεί χωρίς παλαιστινιακό κράτος – το οποίο και αποκλείει.

Οι τρέχουσες αναλύσεις αναγνωρίζουν και στους δύο πολέμους κοινούς δομικούς παράγοντες παράτασης των συγκρούσεων, με τρεις παρόμοιους μηχανισμούς που εγκλωβίζουν τις αντιμαχόμενες πλευρές: (α) όταν η επιβίωση του καθεστώτος, της χώρας ή μιας πολιτικής καριέρας συνδέεται άμεσα με την έκβαση του πολέμου, η υποχώρηση ισοδυναμεί με ήττα. (β) Οταν καταρρέει η εμπιστοσύνη (από τις παλιότερες συμφωνίες του Μινσκ μέχρι τις πρόσφατες εκεχειρίες στη Γάζα), κανείς δεν πιστεύει ότι ο αντίπαλος θα τηρήσει μια ενδεχόμενη συνθήκη ειρήνης – και ο πόλεμος συνεχίζεται. (γ) Οταν οι κοινωνίες εξοικειώνονται με τις συγκρούσεις, το μίσος παγιώνεται και οι πολεμικές βιομηχανίες μακροημερεύουν ή τα δίκτυα εξουσίας επωφελούνται από τη συνέχιση των πολέμων.

Η κατάσταση μπορεί να ανατραπεί. Ο τερματισμός των πολέμων στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή δεν εμποδίζεται από την έλλειψη διπλωματικών σχεδίων. Η πραγματική ειρήνη θα καταστεί εφικτή μόνο όταν το κόστος της συνέχισης του πολέμου υπερβεί, στα μάτια όλων των πλευρών, το πολιτικό κόστος των συμβιβασμών.