Τρομαγμένες κοινωνίες

Η Δύση φοβάται. Αναλυτές και διπλωμάτες φοβούνται την άνοδο της Κίνας, οι επιχειρηματίες τις απρόσμενες και ίσως παράλογες μεταβολές στην οικονομία, οι πνευματικές ελίτ το νέο τοπίο αφήγησης του πραγματικού (social media, κυριαρχία της εικόνας κ.λπ.), οι πολιτικοί τα ξεσπάσματα του λαού.

Για τους πολίτες όλα τα παραπάνω είναι ψιλά γράμματα, σαν αυτά που υπάρχουν στα προϊόντα που παραγγέλνουν από το Shein και το Temu. Αυτοί φοβούνται περισσότερο την αλματώδη εξέλιξη της τεχνολογίας. Με το δίκιο τους. Ακούνε επιχειρηματίες με περιουσίες δισεκατομμυρίων, παιδαρέλια με τισέρτ και μπλουτζίν να τους περιγράφουν με περισσή θέρμη τον νέο κόσμο που φτιάχνουν και στον οποίο δεν θα εργάζεται κανείς.

Από την άλλη τα παιδιά μας, αυτά που τώρα είναι στο σχολείο ή ξεκινούν ανώτερες σπουδές, μαθαίνουν ότι όσο κι αν κοπιάσουν, όσα κι αν σπουδάσουν, ό,τι κι αν πληρώσουν, σε πέντε – άντε το πολύ δέκα – χρόνια οι δεξιότητές τους θα πάνε στον βρόντο. Θα πρέπει να επανεκπαιδευτούν, αν έχουν το κουράγιο και τα λεφτά να το κάνουν, αν δεν βαρύνονται από δάνεια ή τις υποχρεώσεις που αποκτά κάθε άνθρωπος προϊόντος του χρόνου.

Είναι ίσως η πρώτη φορά που η αφήγηση του αύριο γίνεται με τόσο ενθουσιασμό και συνάμα προκαλεί τόσο φόβο. Βεβαίως, τους προηγούμενους αιώνες, κάθε αφήγημα για όσα έρχονται είχε τρόμο ή ελπίδα. Από τον Φρανκενστάιν της Μέρι Σέλεϊ μέχρι τη σύγχρονη επιστημονική φαντασία, η λογοτεχνία έχει προσφέρει αριστουργηματικές περιγραφές δυστοπικών εκδοχών του μέλλοντος.

Από την άλλη πλευρά, και ειδικώς την περίοδο της επανάστασης των προσωπικών υπολογιστών, υπήρχαν οι «τεχνο-οπτιμιστές» που διακήρυσσαν ότι οι νέες τεχνολογίες πληροφορικής θα μας κάνουν όλους σοφούς, θα μας απαλλάξουν από όλες τις αγγαρείες του επαγγελματικού μας βίου, θα ζήσουμε σε ουτοπία, που προσομοίαζε πολύ με το κατά Μαρξ «τέλος της Ιστορίας».

Ακόμη παλιότερα ο βρετανός συγγραφέας Τζον Λάνγκτον – Ντέιβις, στο βιβλίο του «A Short History of the Future», προέβλεπε το 1936 ότι «μέχρι το 1960 οι άνθρωποι θα δουλεύουν 3 ώρες την ημέρα».

Η σημερινή υπόσχεση θέλει λίγους να δουλεύουν με εξουθενωτικούς ρυθμούς και τους συντριπτικά περισσότερους να είναι άνεργοι και μάλιστα χωρίς δίχτυ προστασίας. Ολα δε τα μέλη της τεχνολογικής ή οικονομικής ελίτ – σε διάφορα TED-style events (ημερίδες, συνέδρια κ.λπ.) – καλούν τους απόκληρους να αποκτήσουν νέες δεξιότητες, οι οποίες όμως έχουν ημερομηνία λήξης.

Αυτή η αδιόρατη απειλή δημιουργεί δυσθυμία παντού. Το 62% των πολιτών σε αναπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες δηλώνουν ότι η χώρα τους κινείται σε λάθος κατεύθυνση (Ipsos, Σεπτέμβριος 2026). Δεν είναι μόνο οι – κατά τον υπουργό Υγείας – «μίζεροι» Ελληνες, αλλά είναι οι Γάλλοι (85% λένε ότι η οικονομία πάει άσχημα), οι Αυστραλοί με 80%, οι Ιάπωνες 77%, οι Ιταλοί 76%, οι Βρετανοί 75% κ.λπ. Οι Ελληνες είναι στην τρίτη θέση. Το 77% ημών δηλώνει (παρά τα «α» και «ου» του κ. Αδωνη Γεωργιάδη) ότι η οικονομία πάει άσχημα (Pew Research 9.10.2026).

Η ανασφάλεια με τη σειρά της δημιουργεί αρνητική στάση για τη δημοκρατία. Το 77% των Ελλήνων, 69% των Αμερικανών και των Γάλλων, 68% των Ισπανών κ.λπ. είναι δυσαρεστημένοι με τον τρόπο που λειτουργεί η δημοκρατία στη χώρα τους (Pew Research 10.6.2026). Το ίδιο κέντρο μέτρησε το 2025 το υψηλότερο ποσοστό δυσαρέσκειας (64%) για τη δημοκρατία σε 12 αναπτυγμένες χώρες. Το 2017, στις ίδιες χώρες, αυτό το ποσοστό ήταν 49%.

Η ανασφάλεια και η δυσθυμία των δυτικών κοινωνιών δημιουργούν δύο φαινομενικώς αντίθετες πολιτικές στάσεις. Οι παλιότεροι συντηρητικοποιούνται ή ακόμη και υιοθετούν αντιδραστικές θέσεις. Πιστεύουν διάφορους τσαρλατάνους της λαϊκιστικής Δεξιάς, οι οποίοι υπόσχονται ρητώς (ή απλώς κλείνουν το μάτι) ότι μπορούν να γυρίσουν τις κοινωνίες «στα παλιά». Μπορεί να θυμούνται ότι κατά το παρελθόν τα πράγματα δεν ήταν τόσο καλά – το 1950, το μέσο προσδόκιμο ζωής στην Δύση ήταν 65 έτη – αλλά τουλάχιστον ένιωθαν «ασφάλεια».

Οι νέοι από την άλλη πλευρά ριζοσπαστικοποιούνται· εξάλλου δεν θέλουν και πολύ. Συνήθως προς τα αριστερά, αλλά πλέον και προς τα δεξιά, όταν οι τσαρλατάνοι της προηγούμενης παραγράφου τούς υπόσχονται ασφάλεια δι’ ενός ισχυρού κράτους, που δεν θα είναι τόσο δημοκρατικό· αλλά πάλι, ποιος τους δίδαξε την αξία της δημοκρατίας, για να καταλάβουν το τίμημα αυτής της ανταλλαγής;

Υπάρχει έλλειμμα δημοκρατικής παιδείας. Το κοινωνικό συμβόλαιο της μεταπολεμικής Ευρώπης έχει χαλάσει, ενώ οι αγορές ζητούν περισσότερη διάλυση. Η άτυπη σύμβαση περί κοινωνικής κινητικότητας έχει φθαρεί. Η τυπική εκπαίδευση, βασικό στοιχείο ανόδου, δεν μοιάζει απλώς με σισύφεια προσπάθεια, έχει γίνει πολύ ακριβή και συνεπώς απευθύνεται σε όλο και λιγότερους γόνους της μεσαίας τάξης.

Η διαφθορά των ελίτ παγκοσμίως – από τον Λευκό Οίκο μέχρι τις υπανάπτυκτες χώρες – έχει χτυπήσει κόκκινα. Κυρίαρχη στην άτυπη εκπαίδευση των νέων είναι η (κατά κανόνα βίαιη) εικόνα. Ο διάλογος γίνεται διά των social media, τα οποία εκ κατασκευής δεν ευνοούν την ανταλλαγή επιχειρημάτων αλλά μόνο συνθημάτων ή/και ύβρεων. Το αποτέλεσμα όλων αυτών το βλέπουμε στους δρόμους της Γαλλίας, της Ιταλίας κ.α. Αυτό που συμβαίνει μοιάζει με μηδενισμό, αλλά επί της ουσίας έχουμε να κάνουμε με αδιέξοδα, που ακόμη κι αν είναι φανταστικά έχουν πραγματικές επιπτώσεις.

Έντουαρντ Ο. Ουίλσον

Το πραγματικό πρόβλημα της ανθρωπότητας είναι ότι έχουμε παλαιολιθικά ένστικτα, μεσαιωνικούς θεσμούς και θεϊκή τεχνολογία.

Ο μεγάλος αμερικανός κοινωνιοβιολόγος για την ασύμμετρη πρόοδο του ανθρώπου