Τι είδους κριτική σκέψη;

Πολλοί μιλούν τα τελευταία χρόνια για ανάπτυξη κριτικής σκέψης στην εκπαίδευση. Εννοούν την ικανότητα του μαθητή να αξιολογεί και να αμφισβητεί πληροφορίες. Πώς, όμως, θα κρίνει χωρίς τις αναγκαίες θεμελιώδεις γνώσεις; Βλάπτει η άγουρη ριζοσπαστική επιπόλαιη κριτική από ημιμαθείς. Σκοπός της παιδείας πρέπει να είναι η αποκωδικοποίηση του κόσμου μέσω γνώσης. Μια διεργασία απομάγευσης να οδηγεί, μέσω του σχολείου, στην έλλογη κατανόηση.

Ο ανθρώπινος νους τείνει παρορμητικά να δίνει εύκολες εξηγήσεις στα πράγματα. Κλασικό παράδειγμα ο γεωκεντρισμός. Η απόρριψη της πίστης ότι ο Ηλιος περιστρέφεται γύρω από την ακίνητη Γη, ακύρωσε την προαιώνια πεποίθηση ότι ο άνθρωπος βρίσκεται στο κέντρο του κόσμου. Ο ηλιοκεντρισμός ήταν προσβλητικός προς τη χριστιανική πίστη και τη θεία έμπνευση της θεολογίας. Η Εκκλησία απαγόρευσε το έργο του Κοπέρνικου επί 2 αιώνες (1616-1835), τελικά, όμως, η λανθασμένη αντίληψη του κόσμου υποχώρησε και εξαφανίστηκε.

Αντίστοιχη, η απόρριψη του «δημιουργισμού». Μια ανώτερη δημιουργός-δύναμη πρόσφερε εύκολη εξήγηση της ύπαρξης, ποικιλίας και κομψότητας των έμβιων όντων. Ακυρώθηκε, όμως, μπροστά στην απλούστερη και πληρέστερη εξήγηση που δίνουν η φυσική επιλογή και η κληρονομικότητα της μοριακής δομής του DNA. Τα είδη προέρχονται από άλλα, μέσω μικρών διαδοχικών τροποποιήσεων. Τολμηρή θεωρία που συνέβαλε στην ανθρώπινη αυτογνωσία. Ωστόσο, η ιδέα του «ευφυούς σχεδίου» επιβιώνει ακόμα, λόγω ανεπαρκούς παιδείας.

Σήμερα, ένα πολλαπλό έλλειμμα θετικής σκέψης δυσκολεύει την αποκωδικοποίηση του κόσμου.

Ολοι χρησιμοποιούν κινητά τηλέφωνα αλλά πόσοι απόφοιτοι υποχρεωτικής εκπαίδευσης κατανοούν τη φύση της αόρατης ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας, μεταφορέα της πληροφορίας; Ή την ανάλογη φύση του φωτός που κάνει δυνατή την όραση και τη φωτοσύνθεση των φυτών;

Καθημερινή είναι η έκθεση στα μετεωρολογικά φαινόμενα, τα οποία κάποτε αποδίδονταν σε θείες επεμβάσεις αλλά απομυθοποιήθηκαν από την επιστήμη. Πόσοι αντιλαμβάνονται τον τρόπο πρόγνωσης του καιρού ή την ανησυχητική πρόβλεψη του μελλοντικού κλίματος λόγω αερίων θερμοκηπίου;

Ενας σεισμός ή μια έκρηξη ηφαιστείου μπορεί ξαφνικά να ανατρέψει την καθημερινότητα. Πόσοι γνωρίζουν ότι έχει δοθεί ικανοποιητική επιστημονική εξήγηση από τη θεωρία της τεκτονικής των λιθοσφαιρικών πλακών του πλανήτη;Πόσοι κατανοούν πως είμαστε φτιαγμένοι από «αστρόσκονη»; Ότι τα χημικά στοιχεία της ύλης παρήχθησαν στο παρελθόν από εκρήξεις μακρινών άστρων; Οτι το περιοδικό σύστημα που τα κατατάσσει είναι μία από τις μεγαλύτερες επιστημονικές ανακαλύψεις;

Το ανθρώπινο σώμα περιέχει τρισεκατομμύρια ανθρώπινα κύτταρα και ξένους μικροοργανισμούς. Πόσοι γνωρίζουν πως το ανοσοποιητικό σύστημα κρατά υπό έλεγχο 1.400 είδη παθογόνων μικροβίων που θα προκαλέσουν ασθένειες αν κάποια εισβολή ή εσωτερική αδυναμία διαταράξει την ισορροπία;

Κυριαρχεί ο φόβος για τον υπερπληθυσμό, που προκαλεί μεταναστευτικά κύματα. Πόσοι αντιλαμβάνονται ότι το φαινόμενο περιορίζεται σε λίγες χώρες, ότι το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη αναπτύσσεται, ενώ η γεννητικότητα και η θνησιμότητα μειώνονται;

Ο οικονομικός αναλφαβητισμός εκδηλώνεται εντυπωσιακά. Πολλοί διαμαρτύρονται για την ακρίβεια, αλλά πόσοι κατανοούν τις βασικές έννοιες της οικονομίας της αγοράς και την πολυπλοκότητα του φαινομένου του πληθωρισμού;

Η ημιμάθεια είναι μεγάλος χορηγός του ανορθολογισμού. Η ελλιπής εκπαίδευση δεν παρέχει επαρκείς εξηγήσεις για τους μηχανισμούς του κόσμου. Αστήρικτες ακραίες απόψεις οχυρώνονται πίσω από προκατασκευασμένες κοινωνικές αναπαραστάσεις και εχθρεύονται την πρόοδο που διαφωτίζεται από τη θετική επιστήμη.

Ο Κίμων Χατζημπίρος είναι ομότιμος καθηγητής στο ΕΜΠ