Smartphone και υπογεννητικότητα

Πριν από λίγα χρόνια, ελάχιστοι θα φαντάζονταν ότι το «έξυπνο» κινητό θα μπορούσε να συνδεθεί με ένα από τα μεγαλύτερα δημογραφικά προβλήματα του σύγχρονου κόσμου: τη σταθερή μείωση των γεννήσεων. Ωστόσο, μια νέα μελέτη υποστηρίζει ότι η διάδοση των smartphones ενδεχομένως συνέβαλε σημαντικά στη μείωση της γονιμότητας σε διεθνές επίπεδο.

Εδώ και δεκαετίες, οικονομολόγοι, κοινωνικοί επιστήμονες και κυβερνήσεις αναζητούν τα αίτια της υπογεννητικότητας. Το υψηλό κόστος στέγασης, η ακριβή φροντίδα των παιδιών, η καθυστέρηση του γάμου, οι επαγγελματικές απαιτήσεις, η μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας και η οικονομική αβεβαιότητα έχουν κατά καιρούς θεωρηθεί ως βασικοί παράγοντες.

Όμως, μια νέα μελέτη του Αμερικανικού Γραφείου Οικονομικών Ερευνών (NBER) στρέφει την προσοχή σε έναν ακόμη, αλλά εντελώς διαφορετικό παράγοντα: την εμφάνιση του iPhone το 2007 και την ταχύτατη διάδοση των smartphones. Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι «έξυπνες» συσκευές θα μπορούσαν να εξηγούν από το ένα τρίτο έως και το μισό της μείωσης των γεννήσεων που καταγράφηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες από το 2007 και μετά.

Η χρονική σύμπτωση είναι αξιοσημείωτη. Μέχρι το 2007, η γονιμότητα στις ΗΠΑ υποχωρούσε με αργό ρυθμό. Μετά την παρουσίαση του iPhone από την Apple, η πτώση επιταχύνθηκε. Από τότε, το ποσοστό γεννήσεων έχει μειωθεί κατά περίπου 22%, φτάνοντας σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Αρχικά, η εξέλιξη αυτή αποδόθηκε στην παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Ωστόσο, παρά την ανάκαμψη της οικονομίας, οι γεννήσεις δεν ανέκαμψαν.

Η οικονομολόγος του Middlebury College, Κέιτλιν Μάιερ και ο Εζίκιελ Χούπερ επιχείρησαν να διερευνήσουν τη σχέση μεταξύ smartphone και γονιμότητας αξιοποιώντας ένα «φυσικό πείραμα». Οταν κυκλοφόρησε το iPhone, ήταν διαθέσιμο αποκλειστικά μέσω της AT&T και η κάλυψη του δικτύου δεν ήταν ίδια σε όλες τις περιοχές. Ετσι, οι ερευνητές συνέκριναν περιοχές που απέκτησαν νωρίτερα πρόσβαση στη συσκευή με περιοχές όπου η διάδοση καθυστέρησε.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι περιοχές όπου τα smartphones εξαπλώθηκαν ταχύτερα κατέγραψαν και μεγαλύτερη πτώση στις γεννήσεις, ιδιαίτερα μεταξύ των νεότερων ηλικιών. Στις γυναίκες 15 έως 19 ετών η μείωση κυμάνθηκε από 4,5% έως 8%, ενώ στις ηλικίες 20 έως 24 ετών από 3,2% έως 6,6%. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η αυξημένη χρήση των smartphones έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο κοινωνικοποίησης. Καθώς οι άνθρωποι περνούν περισσότερο χρόνο στις οθόνες τους, μειώνεται ο χρόνος των διαπροσωπικών επαφών και περιορίζεται και η σεξουαλική δραστηριότητα.

Παρόμοιες τάσεις εντόπισε και μελέτη των οικονομολόγων Νέθαν Χάντσον και Χέρμαν Μοσκόσο Μποέντο του Πανεπιστημίου του Σινσινάτι. Αναλύοντας στοιχεία από 128 χώρες, διαπίστωσαν ότι η πτώση της γονιμότητας επιταχύνθηκε μετά τη μαζική υιοθέτηση των smartphones, ανεξάρτητα από τις διαφορές στα συστήματα υγείας, στην οικονομία ή στον πολιτισμό. Χώρες τόσο διαφορετικές όσο η Γαλλία, η Πολωνία, το Μεξικό, το Μαρόκο και η Ινδονησία εμφάνισαν παρόμοια μοτίβα.

Οι ερευνητές βέβαια δεν παραβλέπουν ότι τα smartphones δεν αποτελούν τη μοναδική αιτία για την υπογεννητικότητα. Παράγοντες όπως το κόστος ζωής, οι πιέσεις στην εργασία και οι κοινωνικές αλλαγές παραμένουν καθοριστικοί. Ωστόσο, η τεχνολογία φαίνεται πως έχει επιταχύνει μια ήδη υπάρχουσα τάση.

Ορισμένοι αναλυτές υποστηρίζουν ότι, αν τα smartphones αποδυνάμωσαν τις διαπροσωπικές σχέσεις, η τεχνητή νοημοσύνη ενδέχεται να τις υποκαταστήσει. Οι πλατφόρμες streaming και τα κοινωνικά δίκτυα συνέβαλαν στην απομάκρυνση των ανθρώπων από τη φυσική αλληλεπίδραση. Πλέον, όμως, τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να συνομιλούν, να προσφέρουν συντροφιά και να ανταποκρίνονται σε προσωπικές ανησυχίες. Ολα αυτά αναδεικνύουν το εύρος ή το προοίμιο των αλλαγών που επιφέρει η ψηφιακή εποχή στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν και οργανώνουν τη ζωή τους.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ