Σκάκι υψηλής στρατηγικής

Η αλήθεια είναι ότι οι σχέσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας έχουν περάσει σαράντα κύματα, από τα ήρεμα νερά στον ελαφρύ κυματισμό, ενίοτε αν και σπανίως στην πλήρη καταιγίδα. Το πρόσθετο στοιχείο τα τελευταία χρόνια είναι η συμμετοχή τρίτων σε ένα παιχνίδι, στην καλή εκδοχή: μια παρτίδα σκάκι υψηλής στρατηγικής, στην ταπεινότερη: ένα κρυφτούλι. Αντί για άμεσες κινήσεις, που θα μπορούσαν να ανεβάσουν την ένταση των διμερών σχέσεων, η σχέση των κυβερνητικών τμημάτων της διαλυμένης Λιβύης με την Τουρκία χρησιμοποιείται ως εργαλείο υπονόμευσης των κανόνων του Δικαίου της Θάλασσας, τροποποιώντας τη γεωγραφία και τις επιπτώσεις της στην ευρύτερη περιοχή.

Το παιχνίδι ξεκίνησε με το τουρκολιβυκό μνημόνιο, με το οποίο η «επίσημη» κυβέρνηση της Λιβύης και η Τουρκία μοίρασαν διαγωνίως τη θάλασσα, περιγράφοντας σε απόσταση 6 ναυτικών μιλίων και μόνο τα ελληνικά νησιά της Ρόδου, της Καρπάθου, της Κάσου και της Κρήτης. Με τον τρόπο αυτό, η τουρκική κυβέρνηση αφενός διακηρύσσει ότι δεν αναγνωρίζει ότι τα νησιά έχουν θαλάσσιες ζώνες (σε ευθεία παράβαση του Δικαίου της Θάλασσας) και αφετέρου εμποδίζει πρακτικά την Ελλάδα να επεκτείνει την αιγιαλίτιδά της ζώνη στα 12 ναυτικά μίλια (σε ευθεία εφαρμογή του Δικαίου της Θάλασσας).

Στο οριζόντιο σύστημα του διεθνούς δικαίου, μια διμερής συμφωνία δεσμεύει τα μέρη και μόνο, δεν μπορεί να προσβληθεί ως προς τη νομιμότητά της ενώπιον διεθνών δικαστηρίων χωρίς τη συναίνεση των μερών και μπορεί να αλλάξει μόνο με τη συναίνεση των ίδιων αυτών μερών. Η πιθανότητα η Ελλάδα να πείσει τη Λιβύη να ανατρέψει τη συμφωνία αυτή είναι περίπου μηδέν για έναν τουλάχιστον λόγο, πέραν των προσωπικών ωφελημάτων της ηγεσίας: σε μια πιθανή οριοθέτηση με την Ελλάδα, η Λιβύη εξασφαλίζει περίπου 63.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα στη Μεσόγειο, επιφάνεια που αυξάνεται με 39.000 τ. χλμ. περισσότερα σε μια ιδεατή μέση γραμμή με την Τουρκία – το επιχείρημα είναι καταλυτικό. Ενα μηδέν;

Η αντίδραση της Ελλάδας αναπτύχθηκε σε τρία επίπεδα: ένα πολιτικό – εξασφαλίζοντας την άμεση μη αναγνώριση της συμφωνίας από τους εταίρους μας, ένα πρακτικό – με τη συμφωνία για την οριοθέτηση Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) με την Αίγυπτο, και ένα εσωτερικού δικαίου – τονίζοντας ότι σε κάθε περίπτωση το τουρκολυβικό μνημόνιο είχε συναφθεί με την υπογραφή της κυβέρνησης στη Δυτική Λιβύη χωρίς τη συναίνεση του κοινοβουλίου στην Ανατολική Λιβύη.

Μεταξύ μας, το διεθνές δίκαιο είναι σαφές: στο διεθνές πεδίο, πλημμέλειες ως προς τις εσωτερικές διαδικασίες δεν μετρούν. Γιατί επομένως επιμέναμε σε ένα επιχείρημα ουχί εξαιρετικά σθεναρό; Γιατί αν μπορείς να βάλεις τρικλοποδιά στην αντίπαλο σε εκείνο το κρυφτούλι που λέγαμε γιατί να μην το κάνεις; – γνωρίζοντας όμως ταυτοχρόνως ότι η ιστορία αυτή έχει όρια και θα πρέπει να υπάρχει φροντίδα για την επόμενη ημέρα. Ισοπαλία;

Η φροντίδα αυτή αναπτύχθηκε προς δύο κατευθύνσεις. Η ύπαρξη της ΑΟΖ με την Αίγυπτο στέλνει ένα σαφές μήνυμα προς τη διεθνή κοινότητα ότι ένα συγκεκριμένο τμήμα του θαλάσσιου χώρου, του βυθού και του νερού, εμπίπτει στη δικαιοδοσία της ελληνικής πολιτείας και μόνο. Παραλλήλως, γίνεται μια προσπάθεια διαπραγματεύσεων με τη Λιβύη για μια πιθανή οριοθέτηση μεταξύ των δυο χωρών, στέλνοντας ένα μήνυμα καλής πίστης στη διεθνή κοινότητα.

Το άμεσο αποτέλεσμα ήταν το ενδιαφέρον μεγάλων ενεργειακών εταιρειών, που ανέλαβαν επ’ αμοιβή τη νομικώς δεσμευτική υποχρέωση να κάνουν έρευνες για υδρογονάνθρακες σε μια περιοχή, που κάθε στοιχειωδώς νουνεχής νομικός θα τους έλεγε να μείνουν μακριά. Μια τέτοια σχεδόν μόνιμη εμπορική παρουσία απομειώνει στην πράξη οποιοδήποτε μνημόνιο – και η αντίστοιχη προκήρυξη περιοχών προς εκμετάλλευση και στη λιβυκή πλευρά τον Απρίλιο 2026, αποσκοπώντας στις ίδιες ενεργειακές εταιρείες, φάνηκε να ξεκαθαρίζει το τοπίο. Ενα δύο;

Η γειτόνισσα αντέδρασε με ασφυκτική πίεση στις λιβυκές πλευρές προς δύο κατευθύνσεις: Στις 3 Ιουλίου 2026 η Λιβύη έστειλε στον ΟΗΕ μια επιστολή στην οποία περιγράφονται θαλάσσιες ζώνες που καλύπτουν σχεδόν τη μισή Μεσόγειο, δεν αναγνωρίζουν τις θαλάσσιες ζώνες γύρω από την Κρήτη και χαράσσουν μια μέση γραμμή ανάμεσα στην Πελοπόννησο και την αφρικανική ακτή (τους είπε κανείς ότι η Πελοπόννησος τυπικά είναι νησί;). Και σήμερα, έχοντας «εξασφαλίσει» την αλλαγή της κοινοβουλευτικής ηγεσίας στη Λιβύη, τακτοποιείται και η εσωτερική αταξία του λιβυκού δικαίου με την τυπική έγκριση του μνημονίου από το κοινοβούλιο. Ισοπαλία και πάλι; Το επόμενο βήμα; Μια και οι διαπραγματεύσεις δεν φαίνεται να πηγαίνουν πουθενά, μήπως να επεκτείναμε την αιγιαλίτιδα ζώνη νοτίως της Κρήτης στα 12 μίλια και να τελειώνουμε με μία ακόμη εκκρεμότητα; Γιατί οι επόμενες κινήσεις στα θαλάσσια πάρκα περιμένουν στη γωνία – όπως ξέρουμε όλες και όλοι.

Η Μαρία Γαβουνέλη είναι καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου στη Νομική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, υποδιευθύντρια του Κέντρου Ερευνών για το Διεθνές Δίκαιο – Athens PIL και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του ΕΛΙΑΜΕΠ