Ο Τσουκαλάς στην εποχή του αλγορίθμου

Η απώλεια του Κωνσταντίνου Τσουκαλά δεν αφορά μόνο την ελληνική κοινωνιολογία. Αφορά τη δημόσια σκέψη σε μια εποχή κατά την οποία η τεχνολογική αλλαγή τρέχει πολύ ταχύτερα από την ικανότητά μας να κατανοήσουμε τις κοινωνικές της συνέπειες. Η μεγάλη προσφορά του Τσουκαλά υπήρξε ακριβώς αυτή: να μας μάθει να μην αποδεχόμαστε την πραγματικότητα ως αυτονόητη, αλλά να αναζητούμε πίσω από αυτήν τις σχέσεις εξουσίας, τις ανισότητες και τα συμφέροντα που τη διαμορφώνουν.

Αυτή η κριτική μέθοδος είναι σήμερα πολύτιμη απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) και μας προσφέρει έναν τρόπο να σκεφτούμε την τεχνολογική πρόοδο πέρα από τον ενθουσιασμό ή τον φόβο. Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία. Είναι ποιος την ελέγχει, ποιος ωφελείται, ποιος αποκλείεται και ποιος αποφασίζει τους κανόνες της.

Στο «Κοινωνική Ανάπτυξη και Κράτος», ο Τσουκαλάς εξετάζει τη συγκρότηση του δημόσιου χώρου και τη σχέση κράτους και κοινωνίας. Σήμερα ένα αντίστοιχο ερώτημα τίθεται για το ποιος διαμορφώνει τον ψηφιακό δημόσιο χώρο: οι πολίτες και οι δημοκρατικοί θεσμοί ή οι πλατφόρμες που ελέγχουν την πληροφορία, τα δεδομένα και την αλγοριθμική ορατότητα;

Στο «Κράτος, Κοινωνία, Εργασία στη Μεταπολεμική Ελλάδα», ο Τσουκαλάς μελετά τις σχέσεις κράτους, κοινωνίας και εργασίας, αναδεικνύοντας τις σύνθετες κοινωνικές στρατηγικές που διαμορφώθηκαν στη μεταπολεμική Ελλάδα. Η προβληματική αυτή γίνεται ξανά επίκαιρη, καθώς η ΤΝ μετασχηματίζει την εργασία. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πόσες θέσεις θα χαθούν, αλλά ποιος θα ελέγχει την παραγωγικότητα των μηχανών και πώς θα κατανέμεται ο πλούτος που παράγουν.

Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η προβληματική του Τσουκαλά για το σύνθετο κοινωνικό υποκείμενο, που απομακρύνεται από τις σχηματικές αντιλήψεις για τις κοινωνικές τάξεις. Το κοινωνικό υποκείμενο δεν είναι πάντοτε ενιαίο και εύκολα ταξινομήσιμο. Στην ψηφιακή εποχή αυτή η διαπίστωση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Ο εργαζόμενος μπορεί να είναι ταυτόχρονα χρήστης μιας πλατφόρμας, παραγωγός δεδομένων, καταναλωτής και αντικείμενο αλγοριθμικής αξιολόγησης. Συμμετέχει έτσι σε διαφορετικά συστήματα ισχύος, συχνά χωρίς να αντιλαμβάνεται πλήρως τις μεταξύ τους συνδέσεις.

Και εδώ εμφανίζονται οι νέοι πόλοι εξουσίας: οι ψηφιακές πλατφόρμες, η κατοχή των δεδομένων, η υπολογιστική ισχύς, οι αλγόριθμοι και οι τεχνολογικές επιχειρήσεις. Ο Αόρατος Λεβιάθαν αποκτά, έτσι, μια νέα επικαιρότητα. Το ζήτημα της Δημοκρατίας, της Δικαιοσύνης και της ηθικής μεταφέρεται και στον ψηφιακό χώρο: ποιος λογοδοτεί όταν μια απόφαση λαμβάνεται από ένα σύστημα που ελάχιστοι μπορούν να ελέγξουν;

Η παρακαταθήκη του Τσουκαλά δεν είναι μια έτοιμη θεωρία για την ΤΝ. Είναι κάτι πιο απαιτητικό: η επιμονή στον κριτικό στοχασμό. Να αμφισβητούμε αυτό που παρουσιάζεται ως φυσικό και αναπόφευκτο. Να αναζητούμε την κοινωνία πίσω από την τεχνολογία, τον άνθρωπο πίσω από τα δεδομένα και την εξουσία πίσω από τον αλγόριθμο.

Γιατί το πραγματικό ερώτημα της ΤΝ δεν είναι αν η μηχανή θα γίνει εξυπνότερη από τον άνθρωπο. Είναι αν η κοινωνία θα παραμείνει αρκετά δημοκρατική ώστε να αποφασίζει ποιος και πώς θα χρησιμοποιεί αυτή τη «νοημοσύνη» και προς όφελος ποιων.

Και για όλους αυτούς τους λόγους παραμένουμε υπόχρεοι στον μεγάλο αυτόν στοχαστή: γιατί μας δίδαξε να αμφισβητούμε το αυτονόητο και να ρωτάμε πάντοτε ποιος ωφελείται, ποιος αποφασίζει και ποιος μένει πίσω.

O δρ Μιχάλης Kρητικός είναι κύριος ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και επίκουρος καθηγητής Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Πανεπιστημίου των Βρυξελλών