Μακιαβέλι και «ηθικές παρατάξεις»

Είναι ηθική η Πολιτική; Ο πρώτος που έθεσε αυτό το ερώτημα στη νεωτερικότητα ήταν ο Μακιαβέλι. Αυτός όχι μόνο δεν απο-ηθικοποίησε την πολιτική, αλλά αντιθέτως έδειξε τη δική της πραγματική ηθική διάσταση. Ο Μακιαβέλι δεν είναι ο κυνικός που υποστηρίζει πως «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα», αλλά ο ιστορικός – φιλόσοφος που θεωρεί πως η διάκριση «καλό – κακό» έχει πάντοτε οσμή κυριαρχίας κάποιων έναντι κάποιων άλλων.

Καλό είναι το επιθυμητό για τους κυρίαρχους και κακό το ανεπιθύμητο για αυτούς. Από την άλλη η ηθική της Πολιτικής αφορά το κατά πόσο αυτή οδηγεί στην εξυπηρέτηση της πατρίδας με τους όρους του Μακιαβέλι ή του δημόσιου συμφέροντος με τους σημερινούς όρους, της φατρίας με την ορολογία του Μακιαβέλι ή του ιδιωτικού συμφέροντος (κέρδους) με τη σημερινή ορολογία. Εδώ όμως εγείρεται το ερώτημα, κατά πόσο μπορούμε να χρησιμοποιούμε ανήθικες πράξεις για να επιτύχουμε ηθικά έργα;

Ο Μακιαβέλι δεν δίσταζε να υποστηρίζει πως μπροστά στο συμφέρον της πατρίδας και των συμπολιτών του ο ηγεμόνας μπορούσε να προβαίνει στις πιο ακραίες πράξεις. Ο μεγάλος φλωρεντινός στοχαστής νουθετούσε τον ηγεμόνα να συμπεριφέρεται περισσότερο ως «κακός» και λιγότερο ως «καλός» για να εφαρμόζει μια αποτελεσματική υπέρ του δημόσιου συμφέροντος διακυβέρνηση. Από εδώ προέκυψαν και οι παρανοήσεις του. Αντιθέτως ο Καντ με την κατηγορική προσταγή του απαγόρεψε ακόμη και το ψέμα που θα μπορούσε να σώσει έναν αθώο άνθρωπο.

Ο υπαρξισμός πολύ αργότερα τον κατηγόρησε πως η ηθική του τραβηγμένη στα άκρα θα απαγόρευε σ’ έναν πολίτη να πει ψέματα σ’ ένα ναζί για να κρύψει ένα εβραιόπουλο. Και ο Μακιαβέλι και ο Καντ όμως συμφωνούν πως μετά την Αναγέννηση αντί της θεϊκής αρχής ως υπέρτατης αρχής συγκρότησης του υποκειμενικού κόσμου εμφανίζεται η ελεύθερη βούληση της ατομικότητας.

Ο συγγραφέας του «Ηγεμόνα» συμπλήρωνε πως αυτοί που επικαλούνται την ηθική για να δικαιώσουν την πολιτική τους είτε συγχέουν δύο διαφορετικά πράγματα είτε είναι υπέρμετρα υποκριτές. Ο Διαφωτισμός εν συνόλω μάς δίδαξε πως οι παρατάξεις δεν είναι ούτε ηθικές ούτε ανήθικες. Τα άτομα είναι ηθικά ή ανήθικα. Δεν είναι όμως απόλυτο αυτό.

Είναι τυχαίο πως επί διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, παρά τα όσα μπορεί κανείς να καταμαρτυρήσει, σε αυτή τη διακυβέρνηση, δεν υπήρξαν φαινόμενα διαφθοράς όπως επί κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ, όσο και απείρως επαυξημένα επί κυβερνήσεων ΝΔ του Κυριάκου Μητσοτάκη; Η διαφθορά είναι μεν ατομική, νομιμοποιείται όμως από μια κεντρική ιδέα. Η διαφθορά στη Δεξιά και στο Κέντρο νομιμοποιείται από την αρχή της προτεραιότητας του ιδιωτικού κέρδους έναντι του δημοσίου συμφέροντος.

Κάτι που φαίνεται να αποκλείουν οι αρχές της Αριστεράς, εφόσον φυσικά τηρούνται. Επομένως ναι μεν τα άτομα είναι ηθικά ή ανήθικα, αλλά οι παρατάξεις εμπεριέχουν ή όχι τον σπόρο της διαφθοράς στην κεντρική τους αντίληψη. Για όλους αυτούς τους λόγους δεν συνάδει η Αριστερά να μιλάει για «ηθικές επαναστάσεις». Ετσι εγκλωβίζεται στη λογική της Δεξιάς. Γιατί το μέτρο σύγκρισης της πολιτικής δεν μπορεί να είναι η υποκρισία των διαφόρων ζηλωτών ένθεν κακείθεν, αλλά η προάσπιση του δημόσιου συμφέροντος.

O Γιώργος Σιακαντάρης είναι κοινωνιολόγος, συγγραφέας