Κράτος αδίκου

Η συντριπτική ήττα του κόμματος και των υποστηρικτών του Τραμπ στις ενδιάμεσες εκλογές έδωσε ανάσα δημοκρατίας, αλλά δεν συνεπάγεται αποκατάσταση του Κράτους Δικαίου στην Αμερική ή στον κόσμο. Το σάπισμα των θεμελίων είναι βαθύ και έχει πρωτεργάτη αλλά όχι μοναδικό ένοχο τον αμερικανό πρόεδρο.

Η αρπακτική ανομία που έφερε μαζί του, ήδη από την πρώτη του εκλογή, το 2016, διευκολύνθηκε, μεγεθύνθηκε και σχεδόν δικαιολογήθηκε από το «πνεύμα των καιρών», πάνω στο οποίο ο ίδιος και οι όμοιοί του πάτησαν: αύξηση ανισοτήτων, απώλεια αντικειμενικής αλήθειας και γενικού συμφέροντος, γενικευμένη απογοήτευση λόγω επιδόσεων των παραδοσιακών κομμάτων.

Χωρίς εμπιστοσύνη, χωρίς ελπίδα και χωρίς πυξίδα, η αγνόηση της νομιμότητας έφτασε να αποτελεί, σε τύποις δημοκρατικές χώρες σε όλα τα πλάτη της γης, συμπεριλαμβανόμενης της Ευρώπης, το βασικό χαρακτηριστικό της δημόσιας ζωής και της λειτουργίας των θεσμών.

Γύρω από αυτή τη βαριά υποχώρηση συγκροτείται ένα νέο διεθνές «αφήγημα», με χρήση τριών ύπουλων εργαλείων. Ντετερμινισμός: η Ιστορία γράφεται με συνεχείς συγκρούσεις και δεν πειράζει που κάθε τόσο «νικούν οι κακοί».

Συμψηφισμός: το χτύπημα της Χαμάς «πληρώνεται» με ισοπέδωση της Γάζας, η καταπίεση εκ μέρους του ιρανικού καθεστώτος οδηγεί σε επίθεση στο Ιράν. Κυνισμός: μόνο η Ισχύς μετρά και το Κράτος Δικαίου έχει χάσει την ισχύ του. Σήμερα τη νομιμότητα έμειναν να υπερασπίζονται κάποιοι, συνήθως εκτός εξουσίας, που αποκαλούνται αιθεροβάμονες και, κυρίως, εκείνοι που δίνουν το αίμα τους. Στα πεδία μάχης της Ουκρανίας παίζεται η τύχη του διεθνούς δικαίου και της απόδοσης δικαιοσύνης βάσει των «αρχών της Νυρεμβέργης».

Σταυρικό ζήτημα δημοκρατίας, πολύ πέρα από τη νίκη στις εκλογές, αποτελεί η αναζήτηση θεσμικών και πρακτικών τρόπων αποκατάστασης της νομιμότητας. Πώς ξαναγεμίζουν με ουσία οι αποχυμωμένοι λόγω αυταρχικής διακυβέρνησης θεσμοί;

Δικαιούνται, ή έστω δικαιολογούνται, όσοι νίκησαν στο όνομα της δημοκρατίας να χρησιμοποιήσουν, στην εξουσία, μεθόδους των αντιπάλων τους, ακόμα και αν το κάνουν για «καλό σκοπό»; Η πολύ πρόσφατη συνταγματική και πολιτική κρίση στην Πολωνία, σε συνέχεια αντίστοιχης, αλλά πιο ήπιας, εξέλιξης στην Ουγγαρία, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Δεν υπάρχει αμφιβολία – το είπε ρητά το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ενωσης – ότι ο διορισμός μελών στο Συνταγματικό Δικαστήριο και στο Εθνικό Δικαστικό Συμβούλιο από την προηγούμενη ακροδεξιά κυβέρνηση ήταν παράνομος, αφού παραβίαζε τα κριτήρια του πολωνικού Συντάγματος και των Συνθηκών της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Πόσο νόμιμη, όμως, έστω και στο όνομα της επαναφοράς της νομιμότητας, είναι η μέσω μη προβλεπόμενης «διαδικαστικής απόφασης» μελών του Συνταγματικού Δικαστηρίου αποπομπή προέδρου και αντιπροέδρου, με επίκληση της παλαιάς παρανομίας;

Αποκαθιστά το Κράτος Δικαίου μια τέτοια ενέργεια ή δίνει όπλα στους εχθρούς του; Ηδη, καθ’ υπέρβαση αρμοδιότητας αλλά με μεγάλη συμβολική βαρύτητα, ο πρόεδρος της Πολωνίας πήρε θέση υπέρ των αποπεμφθέντων, των διαδηλωτών που τους υπερασπίζονται και της αντιπολίτευσης που διψά για εκδίκηση.

Πριν απαντήσουμε ότι η δημοκρατία δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιεί τα όπλα των αντιπάλων της, ας θυμηθούμε την αμερικανική εμπειρία. Η επιστροφή Τραμπ στην εξουσία και η συνακόλουθη διάλυση των πάντων έχουν τις ρίζες στην απαράμιλλη αποτυχία, στο όνομα της «προσήλωσης στους θεσμούς», του Δημοκρατικού Κόμματος και του προέδρου Μπάιντεν να παραπεμφθεί και να καταδικαστεί ο νυν πρόεδρος για το πραξικόπημα της 6ης Ιανουαρίου 2021.

Ακόμα κι αν έχουν πάρει το μάθημα οι δημοκρατικές δυνάμεις της Αμερικής, δεν έχουν πια στη διάθεσή τους, παρά τη νίκη τους, τα θεσμικά αντίβαρα που κατέστρεψαν οι εχθροί τους. Είναι άραγε παράλογο που οι κοινωνίες νιώθουν να ασφυκτιούν;

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος