«Ιων», μια διαρκής αναζήτηση ταυτότητας

Ενα «μαρμάρινο» κοίλο είχε καταλάβει την ορχήστρα του θέατρου της Αρχαίας Επιδαύρου. Πάνω και τριγύρω του διάσπαρτοι 22 ανισοϋψείς στύλοι από καθρέφτη, άλλοι όρθιοι και άλλοι πεσμένοι. Και στο κέντρο ένας ακόμη «μαρμάρινος» κύκλος. Μια τεράστια θυμέλη; Ο δελφικός «ομφαλός της Γης» ή ένα πηγάδι στον πάτο του οποίου καταλήγουν τα θύματα της έμφυλης βίας;

Οι απαντήσεις μπορεί να μην ήταν σαφείς πριν απ’ τις 21.10 όταν ξεκίνησε η τελευταία παράσταση του φετινού προγράμματος του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου στο πολυκλείτειο θέατρο: η τραγωδία «Ιων» του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία, μετάφραση και δραματουργική επεξεργασία Θωμά Μοσχόπουλου και παραγωγή του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου.

Λίγο αργότερα, ωστόσο, οι θεατές που παρακολούθησαν την παράσταση την Παρασκευή (ανάμεσά τους ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης και η υφυπουργός Πολιτισμού της Κύπρου Κλέα Χατζηστεφάνου – Παπαέλληνα) και το Σάββατο (συνολικά περισσότεροι από 7.500) διαπίστωσαν πως το σκηνικό που είχε στήσει ο Βασίλης Παπατσαρούχας δεν ήταν παρά το πρώτο στοιχείο προοικονομίας όσων θα εξελίσσονταν επί σκηνής: μία διαρκής αναζήτηση ταυτότητας. Ηρωες που θα αναμετρηθούν άλλοτε με το είδωλό τους – κάποιες φορές διαστρεβλωμένο μέσα από τα κάτοπτρα – κι άλλοτε ευθέως με τους απέναντί τους, θεατές – καθώς αμφότεροι κάθονται ενώπιος ενωπίω, στις ίδιες, αλλά εκ διαμέτρου αντίθετα τοποθετημένες θέσεις, λειτουργώντας σαν δυο όψεις ενός νομίσματος.

Και πριν ακόμη ξεκινήσει καλά καλά η παράσταση ο Ερμής εμφανίζεται με φτερά στον πέτασο, το χαρακτηριστικό πλατύγυρο καπέλο του, φύλλο συκής, αλλά και γυαλιά ηλίου – καθρέφτες, όπως και εν συνεχεία ολόκληρος ο θίασος. Με τη διπλή του ανάλαφρη παρουσία σατιρίζει μέσω παντομίμας τις οδηγίες των διοργανωτών σχετικά με τη χρήση των κινητών τηλεφώνων και την ασφαλή κίνηση εντός του μνημείου και ενισχύθηκε από την χαριτωμένη και απρόσμενη είσοδο δυο αλεπούδων στην ορχήστρα. Και ενδυναμώνει το παιχνίδι των ψευδαισθήσεων, του κρυφτού και του ρευστού ρόλου, καθώς τούτη τη φορά δεν ισορροπεί ανάμεσα σε δύο κόσμους – εκείνου των νεκρών ως ψυχοπομπός και εκείνου των ζωντανών.

Στην προκειμένη περίπτωση η διπλή του ταυτότητα (Αντρέας Κουτσόφτας – Βασίλης Χαραλάμπους) τον καθιστά αγγελιαφόρο τόσο των θεών, όσο και των ανθρώπων, εφόσον σε εκείνον έλαχε ο κλήρος να ενημερώσει τους θεατές για όσα έχουν συμβεί, αλλά και για όσα θα συμβούν: τον βιασμό της Κρέουσας – κόρης του μυθικού ιδρυτή της Αθήνας Ερεχθέα – από τον Απόλλωνα, τη γέννηση και την εγκατάλειψη του βρέφους, τη σωτηρία του από τον Ερμή κατ’ εντολή του Απόλλωνα και τη μεταφορά στους Δελφούς, όπου μεγαλώνει υπηρετώντας στον ναό, χωρίς όνομα.

Κι αφού αποκαλύψει και όσα μέλλονται να γίνουν – αμφίσημους χρησμούς, παρεξηγήσεις που παρ’ ολίγον να αποβούν μοιραίοι και εν τέλει αποκατάσταση της τάξης με ευτυχές τέλος για όλους, βασισμένο εν μέρει στην απόκρυψη της αλήθειας – αποκαλύπτει το όνομα που θα αποκτήσει στην πορεία ο κεντρικός ήρωας: «Ιων, ο ερχόμενος!».

Ο νεαρός ήρωας (Γιάννης Τσουμαράκης) θα εμφανιστεί στην ορχήστρα και η διαδρομή του για να βρει την έξοδο από τον λαβύρινθο που άθελά του ζει, ξεκινά. Ο λόγος ρέει ρυθμικά – κυρίως σε δεκαπεντασύλλαβο – και η πλοκή αρχίζει να ξετυλίγεται. Ο Ιων και η Κρέουσα (Στέλλα Φυρογένη) θα συστηθούν χωρίς να (ανα)γνωριστούν ουσιαστικά, παρά το γεγονός ότι ο ένας θα βλέπει τον εαυτό του να καθρεφτίζεται στα γυαλιά, που καλύπτουν το βλέμμα, του συνομιλητή του. Η Κρέουσα με τον αλλοδαπό σύζυγό της Ξούθο (Νεοκλής Νεοκλέους) ζητούν λύση στην ατεκνία τους και την πολιτική κρίση που συναπέγεται καθώς δεν υπάρχει διάδοχος στον θρόνο της Αθήνας. Οταν ο Απόλλωνας θα δώσει έναν από τους λοξούς χρησμούς του στον Ξούθο η εξέλιξη θα αρχίσει να αποκτά περισσότερο κωμικά χαρακτηριστικά για τους θεατές, που γνωρίζουν εκ των προτέρων την αλήθεια, χωρίς να μπορούν να συμμεριστούν την αγωνία του Ιωνα σχετικά με το πως θα γίνει αποδεκτός ως εξώγαμο τέκνο του πατέρα του και με τον χορό να ψηφίζει με ανάταση των χεριών αναλόγως με το αν συμφωνεί με όσα φοβάται ο ήρωας.

Προσκλητήριο θυμάτων βίας

Οταν πλέον η Κρέουσα πληροφορηθεί πως βάσει του δελφικού χρησμού εκείνη είναι άτεκνη και πως ο θρόνος της Αθήνας θα περάσει σε χέρια μη αυτόχθονα Αθηναίου αποφασίζει να εκδικηθεί. Βγάζει τα γυαλιά της και με γυμνό βλέμμα, αποκαλύπτει την αδικία που υπέστη, μοιράζεται το τραύμα και σχεδιάζει τον θάνατο εκείνου που νομίζει πρόγονό της με τη βοήθεια του παιδαγωγού (Βαλεντίνος Κόκκινος). Ο καλά συντονισμένος 21 ατόμων χορός (κίνηση – χορογραφία Φώτης Νικολάου) σε μία ακόμη δυναμική μουσική στιγμή υπό τις συνθέσεις της Nama Dama (ζωντανά επί της ορχήστρας μαζί με τους Ζήνωνα Οικονομίδη και Νικόλα Τσαγγάρη) – οι οποίες κινούνται από τη ροκ και την ποπ ως τον θρήνο – προχωρά σε ένα προσκλητήριο θυμάτων βίας του Απόλλωνα με τις γυναίκες να καταλήγουν «γυμνές» στον πάτο του πηγαδιού. Η ρευστή συνθήκη που επικρατεί στο έργο, με το χιούμορ και τη δραματικότητα να βρίσκονται σε μια εύθραυστη ισορροπία, επιτείνοντας την πολλαπλή διάσταση των χαρακτήρων, διατηρείται ως το φινάλε, όπου η Πυθία (Ιωάννης Βαρβαρέσος) συμβάλλει στην αναγνώριση μητέρας και γιου. Η από μηχανής παρέμβαση της Αθηνάς (Μαργαρίτα Ζαχαρίου) είναι εκείνη που αποφασίζει να δώσει χωρίς πολλές περιστροφές μια λύση για να είναι όλοι ευχαριστημένοι, ακόμη κι αν για ορισμένους, όπως ο Ξούθος – η αλήθεια χαθεί στις αντανακλάσεις των γυαλιών του.