Εξουσία των αλγορίθμων

Η προστασία των παιδιών δεν αρκεί να στηρίζεται σε απαγορεύσεις. Η Ευρωπαϊκή Ενωση οφείλει να ελέγξει την εξουσία των ψηφιακών πολυεθνικών και να αλλάξει τα οικονομικά κίνητρα των πλατφορμών.

Η συζήτηση για την απαγόρευση πρόσβασης των παιδιών στα κοινωνικά δίκτυα αφήνει αναπάντητο ένα πολύ σημαντικότερο ερώτημα: ποιος ελέγχει τους αλγορίθμους που καθορίζουν τι διαβάζουμε, ποια γεγονότα αποκτούν δημοσιότητα και ποιες απόψεις κυριαρχούν στον δημόσιο διάλογο;

Η αγωνία των γονιών είναι δικαιολογημένη. Ωστόσο, οι ηλικιακές απαγορεύσεις δεν αντιμετωπίζουν το επιχειρηματικό μοντέλο των ψηφιακών πολυεθνικών. Τα διαφημιστικά έσοδα των μεγάλων πλατφορμών εξαρτώνται από την προσοχή των χρηστών, τη συλλογή δεδομένων και τον χρόνο παραμονής τους στις πλατφόρμες. Οι αλγόριθμοι, επιδιώκοντας τη μεγαλύτερη δυνατή συμμετοχή των χρηστών, ενισχύουν περιεχόμενο που προκαλεί οργή, φόβο και αντιπαράθεση. Η πόλωση δεν είναι απλώς μια ανεπιθύμητη παρενέργεια· είναι πηγή κερδοφορίας.

Οι προτάσεις του ισπανού πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ, τον Φεβρουάριο του 2026, διευρύνουν ουσιαστικά τη συζήτηση. Εκτός από την απαγόρευση πρόσβασης για παιδιά κάτω των 16 ετών, πρότεινε την ευθύνη των διοικήσεων για συγκεκριμένες παραβάσεις, την ποινικοποίηση της αλγοριθμικής χειραγώγησης και της ενίσχυσης παράνομου περιεχομένου, τη μέτρηση του «αποτυπώματος μίσους και πόλωσης» και τη διερεύνηση πιθανών παρανομιών από μεγάλες πλατφόρμες.

Οι εξαγγελίες αυτές χρειάζονται σαφείς νομικούς ορισμούς και εγγυήσεις για την ελευθερία της έκφρασης. Θέτουν ωστόσο, το κρίσιμο ζήτημα: οι ευθύνες δεν μπορούν να μεταφέρονται αποκλειστικά στα παιδιά και στις οικογένειες, ενώ οι εταιρείες διατηρούν ανέπαφους τους μηχανισμούς κερδοφορίας τους. Η Ευρωπαϊκή Ενωση διαθέτει ήδη τον Κανονισμό για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες. Το ζητούμενο είναι να εφαρμοστεί αποτελεσματικά και να συμπληρωθεί όπου υπάρχουν κενά, με πέντε συγκεκριμένες παρεμβάσεις:

Πρώτον, υποχρεωτικοί, ανεξάρτητοι έλεγχοι των αλγοριθμικών συστάσεων, με δημοσιοποίηση των συστημικών κινδύνων που εντοπίζονται και των διορθωτικών μέτρων που λαμβάνονται.

Δεύτερον, ουσιαστική πρόσβαση πιστοποιημένων ανεξάρτητων ερευνητών στα αναγκαία δεδομένα των πλατφορμών, ώστε να μετριέται επιστημονικά η ενίσχυση της παραπληροφόρησης, του μίσους και της πόλωσης.

Τρίτον, περιορισμός των εθιστικών σχεδιαστικών πρακτικών και ουσιαστική δυνατότητα επιλογής μη εξατομικευμένης ροής περιεχομένου. Για τους ανηλίκους απαιτούνται αυστηρότερες προεπιλεγμένες ρυθμίσεις προστασίας.

Τέταρτον, αυστηρός έλεγχος της εμπορικής αξιοποίησης προσωπικών δεδομένων, διαφάνεια στη διαφήμιση και αποτελεσματική εφαρμογή της απαγόρευσης στοχευμένων διαφημίσεων προς ανηλίκους.

Πέμπτον, απαιτούνται ταχύτερη διασυνοριακή εποπτεία και αποτρεπτικές κυρώσεις. Η παραβίαση των κανόνων δεν πρέπει να αποτελεί ένα ακόμη υπολογίσιμο επιχειρηματικό κόστος.

Παράλληλα, η Ελλάδα χρειάζεται μια μεγάλη παρέμβαση: ριζικό ανασχεδιασμό της εκπαίδευσης. Από το δημοτικό μέχρι το λύκειο, η κριτική αξιολόγηση πληροφοριών, η κατανόηση των αλγορίθμων και της τεχνητής νοημοσύνης, η συνεργατική μάθηση και η επιστημονική τεκμηρίωση πρέπει να αποτελούν μέρος όλων των μαθημάτων. Αυτό απαιτεί επιμόρφωση των εκπαιδευτικών και αλλαγή του τρόπου διδασκαλίας και αξιολόγησης.

Αν οι προοδευτικοί πολίτες περιοριστούν στη στήριξη των απαγορεύσεων, κινδυνεύουν να αποδεχτούν μια πολιτική που προσφέρει εύκολες απαντήσεις στην αγωνία των οικογενειών, χωρίς να αμφισβητεί την ισχύ των πολυεθνικών.

Το πραγματικό διακύβευμα για την Ελλάδα και την Ευρώπη, δεν είναι μόνο ποιος επιτρέπεται να χρησιμοποιεί τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και ποιος αποφασίζει πώς λειτουργούν. Η δημοκρατία χρειάζεται πολίτες που κατανοούν την τεχνολογία και θεσμούς που μπορούν να ελέγχουν την εξουσία της· όχι μόνο απαγορεύσεις για τους χρήστες, αλλά δεσμευτικούς κανόνες για τις εταιρείες.

Ο Θεόδωρος Γ. Καρούνος είναι ερευνητής στην Ομάδα INFOSTRAG του Εργαστηρίου Βιομηχανικής και Ενεργειακής Οικονομίας του ΕΜΠ και μέλος στο ΔΣ του Οργανισμού Ανοικτών Τεχνολογιών