Εθνική τύφλωση

Το μόνο ενδιαφέρον που έχει προκύψει από τη συζήτηση για την ταινία «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, είναι ότι στη χώρα αυτή εκπαιδευόμαστε να μπερδεύουμε την ιστορία με τον μύθο, για να παράγουμε την «εθνική αλήθεια» μας. Σαν ένα μεγάλο καζάνι στο οποίο ο καθένας βράζει όποια υλικά γουστάρει, για να βγάλει όποιο φαΐ προτιμά.

Η Οδύσσεια όμως – η ελληνική γραμματεία γενικώς – είναι σπουδαία, ακριβώς επειδή απασχολεί όλο τον κόσμο ως σήμερα, επειδή μιλάει για πράγματα για τα οποία μπορούμε ακόμη να ταυτιστούμε. Πάνω τους να μπορεί να γίνει μια αμερικανική παραγωγή, μια βρετανική παραγωγή, μια καμερουνέζικη ή μια κινεζική παραγωγή (και γίνονται, συνεχώς). Διόλου τυχαία, οι χαρακτήρες των μύθων επαναλαμβάνονται σε έργα συγγραφέων με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά, διότι δεν είναι ιστορικά πρόσωπα, είναι αρχέτυπα, χαρακτήρες που επινοήθηκαν για να πουν, με λαϊκό τρόπο, ιστορίες για την ανθρώπινη κατάσταση. Το ότι ανήκουν στη διεθνή πολιτιστική κληρονομιά οφείλεται σε αυτές τις αφηγήσεις, τις υπεράνω φυλών και συγκυρίας. Αυτό είναι το μεγαλείο των διαχρονικών έργων της ανθρώπινης διάνοιας.

Η Ελένη στην Ιλιάδα πήγε στην Τροία, στον Ευριπίδη είχε πάει ένα είδωλό της. Η Κλυταιμνήστρα (την οποία υποδύεται η ίδια ηθοποιός) παρουσιάζεται εντελώς διαφορετική από έργο σε έργο, από προδομένη μητέρα, ως εξουσιαστικό τέρας. Ποιο είναι λοιπόν, σύμφωνα με τους «ειδικούς» που διαμαρτύρονται, το «ακριβές»; Διότι τελικά όλα στο χρώμα καταλήγουν, η ακριβολογία στον μύθο είναι contradictio in terminis.

Η συζήτηση έχει ένα μικρό ενδιαφέρον, επίσης, για τον ταπεινό τρόπο που έχουμε συνηθίσει να ερμηνεύουμε επιλογές, για το ότι οι σχολιαστές αποδίδουν πονηρά κίνητρα στον Νόλαν κι ότι έβαλε μια μαύρη ηθοποιό, για να πάρει Οσκαρ. Ο Νόλαν βέβαια έχει πολλά Οσκαρ, προσωπικά, και οι ταινίες του. Όσοι αγαπούν την ιστορία θα πρέπει να δουν τη «Δουνκέρκη», αν δεν θίγονται από το γεγονός πως, ως μέσο ανάδειξης των αληθινών γεγονότων της, χρησιμοποιεί φανταστικά πρόσωπα. Ακόμη πιο ιστορικά ακριβής είναι η ταινία «Οπενχάιμερ» η οποία έδειξε, μεταξύ άλλων, πως στον πόλεμο ακόμη κι η νίκη είναι τραγωδία με ηθικά διλήμματα και πως τα πολιτικά πάθη οδηγούν στην τύφλωση και την ανοησία. Ομολογουμένως αυτά δεν είναι τόσο ευχάριστα και γαργαλιστικά στα ταπεινά ένστικτα, όσο μια μαύρη Ελένη και μια μελαψή Αθηνά.

Keywords