Eχουν γίνει τα παθήματα μαθήματα;

Η σχέση μεταξύ εκλογών και οικονομικής πολιτικής είναι τόσο παλιά όσο και η αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Οι κυβερνήσεις επιθυμούν να επανεκλεγούν και οι ψηφοφόροι επηρεάζονται από την κατάσταση της οικονομίας και, κυρίως, από όσα αγγίζουν άμεσα την καθημερινότητά τους: τα εισοδήματα, την απασχόληση, τη φορολογία και τις τιμές. Από αυτή την απλή διαπίστωση προέκυψε η έννοια του πολιτικού ή εκλογικού οικονομικού κύκλου.

Η Ελλάδα της Μεταπολίτευσης προσφέρει ένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και για αρκετές δεκαετίες, οι εκλογικές αναμετρήσεις επηρέασαν σημαντικά την οικονομική πολιτική. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι κυβερνήσεις χαλάρωναν τη δημοσιονομική και εισοδηματική πολιτική πριν από τις εκλογές, για να επιχειρήσουν ύστερα από αυτές να αντιμετωπίσουν τις ανισορροπίες που είχαν δημιουργηθεί. Το φαινόμενο έγινε ιδιαίτερα εμφανές ενόψει των εκλογών του 1981. Η οικονομική πολιτική έγινε περισσότερο επεκτατική, σε μια προσπάθεια να αντιμετωπιστούν η οικονομική επιβράδυνση και η πολιτική άνοδος του ΠΑΣΟΚ. Μετά το 1981, η δημοσιονομική επέκταση εντάθηκε. Αυξήθηκαν οι μισθοί, οι κοινωνικές μεταβιβάσεις και η δημόσια απασχόληση, με αποτέλεσμα τη δημιουργία μεγάλων δημοσιονομικών ελλειμμάτων και την έναρξη μιας μακράς περιόδου ταχείας αύξησης του δημόσιου χρέους. Το πιο χαρακτηριστικό ίσως επεισόδιο ήταν εκείνο των εκλογών του 1985. Παρά τις ήδη σοβαρές μακροοικονομικές ανισορροπίες, η οικονομική πολιτική παρέμεινε επεκτατική πριν από τις εκλογές. Λίγους μήνες αργότερα, η ίδια κυβέρνηση αναγκάστηκε να εφαρμόσει ένα αυστηρό σταθεροποιητικό πρόγραμμα, με υποτίμηση της δραχμής, περιοριστική εισοδηματική πολιτική και συγκράτηση της εγχώριας ζήτησης.

Διαμορφώθηκε έτσι ένα υπόδειγμα που θα χαρακτήριζε για χρόνια την ελληνική οικονομία: προεκλογική επέκταση και μετεκλογική προσαρμογή. Το πρόβλημα ήταν ότι οι προσαρμογές σπάνια ολοκληρώνονταν. Καθώς πλησίαζαν οι επόμενες εκλογές, η δημοσιονομική πειθαρχία υποχωρούσε και πάλι. Αυτό συνέβη χαρακτηριστικά το 1988-89, ενώ οι τρεις εκλογικές αναμετρήσεις μεταξύ Ιουνίου 1989 και Απριλίου 1990 συνέβαλαν στην περαιτέρω επιδείνωση των δημοσιονομικών ανισορροπιών.
Το κόστος δεν ήταν προσωρινό. Οι επαναλαμβανόμενοι εκλογικοί κύκλοι συνέβαλαν στη συσσώρευση δημόσιου χρέους, στη διατήρηση υψηλού πληθωρισμού και στην υπονόμευση της αξιοπιστίας της οικονομικής πολιτικής. Κυρίως, όμως, ενίσχυσαν μια πολιτική κουλτούρα σύμφωνα με την οποία η οικονομική πολιτική αξιολογείτο περισσότερο με βάση τις άμεσες παροχές παρά με τις μακροχρόνιες επιπτώσεις της στην παραγωγικότητα, στις επενδύσεις και στις δυνατότητες της οικονομίας.

Από τη δεκαετία του 1990 το πλαίσιο άρχισε να αλλάζει. Η Συνθήκη του Μάαστριχτ και η προσπάθεια ένταξης στην Οικονομική και Νομισματική Ενωση επέβαλαν σημαντικούς περιορισμούς. Η ένταξη στο ευρώ αφαίρεσε επιπλέον τη δυνατότητα χρησιμοποίησης της νομισματικής πολιτικής και της υποτίμησης του εθνικού νομίσματος για την προσωρινή τόνωση της ζήτησης. Ωστόσο, η εμπειρία της δεκαετίας του 2000 απέδειξε ότι οι ευρωπαϊκοί κανόνες δεν αρκούσαν από μόνοι τους για να αποτρέψουν τη δημιουργία μεγάλων δημοσιονομικών ανισορροπιών.

Η κρίση χρέους μετά το 2009 άλλαξε δραματικά τα δεδομένα. Η χώρα υποχρεώθηκε σε μια πρωτοφανή δημοσιονομική προσαρμογή και για πολλά χρόνια η δυνατότητα χρηματοδότησης ενός παραδοσιακού προεκλογικού κύκλου ουσιαστικά εξαφανίστηκε. Ηταν ίσως το βαρύτερο «πάθημα» της οικονομικής ιστορίας της Μεταπολίτευσης.

Σήμερα, η Ελλάδα βρίσκεται ξανά σε διαφορετικές συνθήκες. Εχει ανακτήσει την επενδυτική βαθμίδα, χρηματοδοτείται κανονικά από τις αγορές και διαθέτει μεγαλύτερα περιθώρια δημοσιονομικών επιλογών. Ταυτόχρονα, εισερχόμαστε στον τελευταίο χρόνο της κυβερνητικής θητείας, με τις επόμενες βουλευτικές εκλογές να τοποθετούνται, σύμφωνα με τις κυβερνητικές διαβεβαιώσεις, την άνοιξη του 2027. Καθώς λοιπόν πλησιάζουν οι εκλογές, οι πιέσεις για παροχές, φορολογικές ελαφρύνσεις και εισοδηματικές ενισχύσεις αναπόφευκτα αυξάνονται. Η ακρίβεια και το κόστος ζωής εξακολουθούν να πιέζουν σημαντικό μέρος των νοικοκυριών και είναι εύλογο να αναζητούνται τρόποι ανακούφισής τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε φορολογική ελάφρυνση ή κοινωνική παροχή σε προεκλογική περίοδο αποτελεί εκλογική σκοπιμότητα. Οταν δημιουργείται πραγματικός και μόνιμος δημοσιονομικός χώρος, είναι θεμιτό μέρος του να επιστρέφει στους πολίτες. Το κρίσιμο ερώτημα είναι διαφορετικό: είναι τα μέτρα μόνιμα χρηματοδοτήσιμα και συμβατά με τις μακροχρόνιες ανάγκες της οικονομίας ή υπαγορεύονται κυρίως από τον εκλογικό ορίζοντα; Εδώ βρίσκεται το βασικό δίδαγμα της Μεταπολίτευσης. Η Ελλάδα πλήρωσε πολύ ακριβά την αντίληψη ότι ο διαθέσιμος δημοσιονομικός χώρος πρέπει να εξαντλείται όταν πλησιάζουν εκλογές. Πλήρωσε επίσης την προτίμηση για άμεσες παροχές έναντι λιγότερο ορατών, αλλά παραγωγικότερων επιλογών: δημόσιες επενδύσεις, υποδομές, παιδεία, υγεία, έρευνα και ενίσχυση της παραγωγικής βάσης.

Οι εκλογές του 2027 θα αποτελέσουν, επομένως, ένα σημαντικό τεστ πολιτικής και δημοσιονομικής ωριμότητας. Για την κυβέρνηση, η πρόκληση είναι να αντισταθεί στον πειρασμό μιας γενικευμένης προεκλογικής χαλάρωσης και να διαφυλάξει τη δημοσιονομική αξιοπιστία που ανακτήθηκε με μεγάλο κόστος. Για την αντιπολίτευση, είναι να αποφύγει έναν πλειστηριασμό υποσχέσεων χωρίς επαρκή κοστολόγηση και σαφείς πηγές χρηματοδότησης.

Σχεδόν μισό αιώνα μετά τη Μεταπολίτευση, το ερώτημα παραμένει: έχουν γίνει τα παθήματα μαθήματα; Η απάντηση θα δοθεί από τις επιλογές της κυβέρνησης και της αντιπολίτευσης έως τις επόμενες εκλογές. Το πραγματικό στοίχημα δεν είναι ποιος θα υποσχεθεί περισσότερα, αλλά ποιος θα παρουσιάσει ένα αξιόπιστο σχέδιο για την οικονομία και για την επόμενη ημέρα των εκλογών.